WAWRA HKRAN DE “LIT NAW NGA GA AI”
Dai hpang; Gasat gala lam hpe tawn kau da nna, MUNGHPAWN MUNGDAN byin tai lu na matu, shakut shaja sa wa ai lam! Shingrai lam
amyu myu hpe lai di galaw, hkrang shapraw sa wa tim, matut nna, labau
leng gaw, PAWNG JINGHPAW sha ni hpe gara de du hkra, naw woi shapoi, ahpawt
na rai! Ga san ndai
ni hpe Maiga na amyu ni du sa nna, maram sumru yu ma ai. N’kau mi
tsun ai; Ndai ga san hte mahtai ni hpe sumrai ndai gaw mu mada ai myujut langai hku nna,htai da ya n ngai; “MAT
NA NI N RAI NGA GA AI” AD 200-300 Ning Miwa Mung kata e, Wawnghkye majan shang lawm let, NaNep Hkawhkam(sh)Duwa, Wangdi Chyauhpa hte gasat kala hkat lai wa sai. (Ja Tawng Nawng Mazut, Hpaila garang ai lunghkrut, Jatawng Ningchyin, Sara Hkyeng Nang, Miwa Wawnghkye Hkawhkam Lian Ti a prat hta jahtum gasat lai wa sai.) AD 300-600 Ning Pawng Yawng sha ni, Wawnghkye majan hpe shada myit npyaw ai lam n nga, htinglu htinglai, Hpunau shada, majan lam tsun jahta na, n nga mat sai hte angwi apyaw ngut mat sai. Dai rai nna, Jiwoi Jiwa ni, Ginru Ginsa matut let, hkrum lam kaba hpe Nat mythtoi ni, Dumsa kaba ni a Woi Awn Ningshawng ai hte lai di wa sai. AD 600-1300 Ning AD 500ning
grup yin hkan e, Mahkum Gang ginra hta du dep shang sa wa nga sai. Dai
hte maren, Marip wa Kum Ja magam hte shi a kahpu kanau ni gaw Gumran Manau
dum la nhtawm, madu ginra, lamu ga masat la let kalu kaba, bawngring hpang
wa sai re. AD 1300-1800 Ning Shingrai bawngring galu kaba, mayat maya ring chying hpring tsup wa sai hte, hpunau shada, daru magam ahkaw ahkang gashun Arawng aya marin ai lam ni pru wa sai. Dai majaw, lamu ga jarit hpe Sinpraw de “HPAT HKA” Sinna de “HPUNG ING HKA” ni hpe masat da let, “GUMRAWNG GUMTSA HTUNG TARA HTE GUMCHYING GUMSA HTUNG TARA” Hkrang ni byin pru wa sai. AD1800-1900 Ning Inglik masha ni mung masa majen je sa wa ai hta Tinang a daru magam ahkaw ahkang hpe hkra wa ai majaw, n hkrat sum mat wa hkra, ninghkap gasat lai wa sai. Dai majaw, Pawngyawng sha ni hpe gasat hkat ai lam hta, Inglik Asuya de nna, grai sawn sumru yak mat ai labau mabyin ni nga wa malu ai. Mungkan ga ntsa, ngayawng ngapra, myu bawsang nlang hte hpe gasat dang wa ai lam hta Ningbaw, Hpa-awn, Hkawhkam wa hpe lu la kau jang, dai mungsan lamu ga hpe madu lu ai hkrai rai nga malu ai. Raitim, Anhte Pawng Jinghpaw sha ni hpe gasat ai lam hta gaw Duwa, Ningbaw wa hpe lu sat, lu rim lu dang kau ai raitim lamu ga hpe nlu madu la nga ai hpe shanhte chye na nga malu ai. Dai majaw jahtum, Sara kaba Doe Kincaid (1837), Sara Kaba Cushing (1976), Sara Kaba Lyon, Sara Kaba Robert, Doctor Ola Hanson (1890), Doctor Gordon Sea Grave (1942) zawn tsi makam, chyum makam ni hta ram dik ai Sara Kaba ni hpe lang let gasat hkrang galai nna uphkang zinlum lai wa sai. 1885 ning December 28 shani Manmaw de Inglik ni shawng nna shang gasat nna 1920 ning hta Inalik Asuya npu de labau shang du mat sai. No(1) Mungkan majan hta Inglik ni maga tsap let Germani majan hpe gasat lai wa sai. (AD 1914-1918 Frist World War). Dai hpang No(2) majan byin wa na lam ni pru wa sai. Pawng Jinghpaw sha ni American Ranger hpyen shang ai hte Inglik Levi dap ni hpaw hpang ai ni hta shang lawm sai. No(2) lang Mungkan majan hta, Majan kung kyang ram dik ai Japan hpyen ni hpe gasat dang kau saga ai. Padang Manau hpe 1945 ning, March shata (24) ya du hkra Sinlum Kaba mare e galaw lai wa sai. Dai Manau Poi gaw labau sakse byin tai wa sai. Dai shani kaw nna Mungkan a mung masa labau leng kata hta Pawngyawng sha ni shang gamyet hpang wa saga sai re. AD 1948 Ning Sama Duwa Sinwa Nawng gaw dai aten na mung masa labau leng a (kasa) tai wa sai. Aten dai yang e Mungkan hta American Munghpawm Mungdan (United State Of America) hpe n-gun yu la nga ai aten ladaw mung rai nga ai. (Popular Duration Of United State). Dai majaw Pang Lung mare hta 1947 ning e myit mang run ai “Union Of Burma” byin tai wa hkra Pang Lung “Ga Sadi” Laika masat hta shang lawm sai. Dai shani kaw nna Pawng Jinghpaw sha ni a labau gaw tinang hkrai nrai mat sai. Union Of Burma, Munghpawm Mungdan a labau laika man hta Jinghpaw Mungdaw hku nna hpaw hpang du shang lawm wa saga ai. Dai aten kaw nna Pawng Jinghpaw sha ni gaw hpushawng hpuba ni ka mahkret ngut sai sadi hpe hkan shatup sa ra mat sai re. Hkan shatup wa ai lam gaw dai ni du hkra shut shai ai lam nnga nga ai. AD 1962-1994 Ning Munghpawm Asuya hpe mung masa galai nna uphkang wa ai (Myanmar Socialist Lam Masa Parti) hpe dinghku majan shatai let Jinghpaw Shanglawt Hpyen Hpung (KIA) hku nna ninghkap gasat lai wa sai. AD 1994 Ning Dinghku majan a lachyum n pru nga ai lam hpe chye na masai majaw gasat gala ai lam hpe tawn kau da nna Munghpawm Mungdan hpe bau gawgap na lam hpe myit mang hkrum ai lam ni nga wa sai. Dai rai nna gasat gala lam hpe jahkring kau da let, Munghpawm Mungdan gawgap wa na lam hpe shawng lam tawn nna sakut sa wa sai. Pawng Jinghpaw sha ni a lu tawn ai ahkaw ahkang, mung masa ngang grin na lam hpe saboi ntsa e myit mang rum let lang mi bai daidaw hpang nga sai re. Ndai lam gaw mung shawa dawtsa chye nga sai lam rai nga ai. Dai hte maren dai ni gaw, “Mungkan a labau leng mung ndai Munghpawm Mungdan byin pru wa na lam hpe ahkaw ahkang jaw nga sai” Ta Tut Ningmu ni - 2001 ning April shata hta, (B.F.W.A) Burma Forces Warfare Association kaw na General Secretray Lt. Col San Pope du sa sai. - 2002 ning January shata hta, Major James Me Andrew, Duputy Defence Attach Of U.S.A Embassy, Yangon du sa sai. - 2003 ning January shata hta, Mrs. Sherry Scott, Vice Chairman of (B.F.W.A) 2006 ning March shata hta American hkringmang ni Wunpawng Mungbawng Rapdaw de du sa shachyen shaga wa sai. -“United Nations” Mungkan Wunpawng Hpung zawn re ai ni a dat kasa ni gaw lam amyu myu hku nna, Lam Mahkrun tam let Munghpawm Mungdan byin pru lam hpe shangang shagrin wa nga sai. - 2006 ning March shata hta Miss Condoliza Right de nna,Myen Mungdan a mayak mahkak lam hpe American mungdan Asuya hkrai, myit nna nmai byin ai. Miwa mungdan Asuya hte Gala mungdan Asuya ni mung shang lawm ra na lam shana lai wa sai. Lahta na ta tut mabyin ni gaw mungkan labau leng a (“KRI” Hkawm Nga Ai) lam yan hta shang lawm nga wa sai lam ni rai nga sai re. Dai majaw dai ni gaw labau leng a hpang de (sh) labau leng hta hkan n ra mat sai. “Labau leng mahtang Pawng Jinghpaw sha ni hpang de hkan nang nga sai lam hpe dum chye ga.” Dai ni na Pawng Jinghpaw sha ni gaw shawng, hpang de na mabyin lam yan ni hpe myit jasat jasa mahkrum madup hku nna chye la lu nga sai, mu la lu nga sai, na la lu nga sai, hti matsing la lu nga sai, shang tsap nga lu saga ai hte maren labau mabyin masa ni hpe maram chye ra saga ai. chye nga, hpring tsup nga sai Pawng Jinghpaw sha ni mung rai ra nga saga ai. Dai rai yang gara madang hta Pawng Jinghpaw sha ni du shang tsap nga ga sata. San na lam ni pru wa nga ga ai. Hpaji madang, makam masham madang, zai byengya madang, daini gaw shawng na prat hte n bung mat nga sai. Makam Masham Lam. Makam masham
lam hte dan hkung ai amyu tai wa sai. Ta Tut Mabyin Ni. (1) 1943 ning Mali Hkrang Wa Lawng, Htingnan Ga hta nga ai Sumlut Gam hte Sara Maran Roi yan a kasha a sak (4) ning ram re ai Tu Sam si mat ai hpe Rev. Usa Dumsa La hte Hpt. Wa Rawng Gam, Hpt. Hpung Zi Hpung, Swa Nat Gam, Slg. Zau Ri gaw langai hpang langai gahti galai nsim nsa akyu jawm hpyi nga yang lani lana mi si taw nga sai Ma Tu Sam gaw bai hkrung rawt wa lu sai. Ndai Ma Tu Sam gaw dai ni Yangon mare, Pale mare n’nan Mingaladon kaw hpaw tawn ai (New Life Foundation) jahkrai jawng a jawng up Sara kaba tai nga sai. (2) 1943 ning Htingnan kahtawng na Htingnan La Nan ngu ai la kasha asak(5) ning re ai wa si mat nna Rev. Dumsa La hpe shaga ma ai majaw akyu sa hpyi ya jang lani lana mi si taw sai ma gaw bai hkrung rawt wa lu sai hte kaba wa nna dinghku de, Myitkyina mare Zi-un daw hta sa htawt nga, kasha masum tup shaprat da rai 1984 ning hta she woi la hkrum sai rai. Ndai lam ni hpe 1984 ning August shata hta, Myitkyina e Chyum Laika sharin ai hpawng hta Rev. Usa Dumsa La Report shana dan ai shaloi, Sasana sara kaba Tegen Feldt gaw, “Nanhte Chyurum Wunpawng sha ni hte Yehowa Karai Kasang rau anga nga ai lam maka da leng nga ai” nga tsun nna grai kabu lai wa sai. (25.11.1991), Rev. Lahtaw Gam: Yehowa karai kasang chyurum wunpawng sha ni hte rau nga ai mau hpa lam, laika man – 14) P.S Mungkan hta makam masham kaba dik ai Roman katholik ni a Pope wa, Korea kaw na Doctor Yungchyi Cho wa, America kaw na Rev. Billy Graham, mung si ai kaw nna hkrung rawt hkra galaw lu ai lam n nga ai. Pawng Jinghpaw sha ni hta sha mu mada nga ai re. Hpyen Lam Yan Mungkan a hpyen lam yan hta mung danhkung ai amyu rai nga ai lam hpe No.(1) Mungkan majan (JAMANI majan) hta shang lawm ai labau ni hte No.(2) Mungkan majan hta Myen mung kata na Japan hpyen ninghkring ni hpe gasat shachyut kau ai lam ni hpe dai aten na Mungkan Wunpawng hpyen dap Dap Awn Daju ISIN HOWER jaw shagrau tawn ai (101) hpyen dap na Jinghpaw hpyen la ni a lakmat dazik ni hpe yu yang chye lu ai. Ta tut mabyin
ni hpe ka shaleng da ai Chyauchyi Naw Ja a Tribute to Major C.M Enriquez,
page 3 hta, “British were at war with the Germans during the frist
world war. Major Enriquez Led the Kachin Sodiers to the battle front at
foreign land such as Mesopotamia, France, Gallipoli, Egypt, Aden, East
Africa, Persia and so on.” Htunghking lam Mungkan amyu bawsang nlang hte nbung ai, ra n rawng ai Htunghkring hpe lu tawn nga saga ai. “Tinang a Htunghking hpe tam sawk yu u” Lamu Ga Anhte kabye nga sai lamu ga mung Mungkan a jak shagan Computer prat hta ra gadawn nga ai nhprang sut rai ni hte mawn sumli hpring tsup nga ai sha n-ga, ga ntsa e tu ningngai nga ai maling hpun ni mung, Mungkan a du hkra ladaw hpe shingdaw yu lu ai, shinggyim masha ni a asak hpe hkye mawoi la lu ai, akyu jaw ai tsi mawan ninghkring maling ni hte hpring tsup nga sai re. Dai majaw
laika ka ai wa de nna, Pawng Jinghpaw sha ni myit hprang zetlet wa let,
tinang myit ra sharawng ai lam de hkrang shapraw du, shang lawm sa wa
lu na matu, Miwa hpaji ninghkring Confucius wa a matsun maroi ga ni, Inglik
ga malai ni hpe matut jahprang dat ya n ngai, “Myit sawn yu ai lam
n nga ai sha, sharin achyin ai lam gaw gaman lila sha rai nga ai. Dai
hte maren sharin achyin ai lam n nga ai sha myit sawn yu ai lam mung myit
tsang hkrit hpa she rai nga ai.” Galaw mayu,
chye mayu ai lam hpe machye machyang hte hpawn sawn dinglik, jahtuk jahkum
shatsup let galaw sa wa na lam rai nga ai. Ndai lam hpe Inglik ga malai Dai ni du hkra Mungkan ntsa “Gawng sha bu” nga ai American Mungdan gaw hkrang ndai hpe nhprai hkra lang nga ai hpe mu lu nga ga ai. - Mungkan
hta masin ja, zai ladat nga dik ai Japan myu sha ni hpe shi a hpyen ntai
hkra uphkang let shi a npu e galoi mung tsap nga hkra galaw zinlum da
sai. - Mungkan hta zai ladat kaja htum German masha ni hpe zinlum tawn sai. - Mungkan hta sawk gyin, jep joi ram dik ai Jew masha ni hpe zinlum da sai. - Mungkan hta law dik ai amyu ni hpe galoi mung hpyen nbyin hkra hkuhkau matut mahkai ganawn nga sai. - Mungkan jut shagu na zet let, kung kyang ram dik ai ni hpe (NASA) ngu ai HPUNG TANG HPAJI NINGHKRING RUNG HTA MANU JAHPU LAW LAW JAW LET lit shatsam zinlum da sai. - Mungkan hta nhkru n kaja dik ai uhpung uhpawng ni hpe (Central Inteligence Agency) CIA kaw nna lam amyu myu hku zinlum da nga ai.(Italy kaw na Mafiya, Japan kaw na Yahkuza zawn re ai ni.) Dai majaw daini American mungdan gaw Mungkan hta kaja ai de mung, n hkru n kaja ai maga de mung ninghkring kaba tai wa sai re. Shi a Mungdan kata hta mung, laika hpaji sharin jawng amyu myu hpe hpaw tawn da nga sai. Dai gaw shi a Mungchying sha ni hpe lam magup hta mahkrum madup, machye machyang kung hpan wa hkra hpaji jaw sharin achyin, jahprang sa wa nga ai lam rai nga ai. -Dai zawn hpaw sharin tawn nga ai jawng ni kaw na kungkyang ai ni hpe lata la nna shi a zet, kung ai lam hpe madi shadaw, lagaw lata shatut dat ya, zai byengya ni jahpring let, n’rung garang da ya nga ai. - Shing rai seng ang ai hpaji byenya lam hta n’rung garawng ya tawn ngut sai ni hpe matut nna shada shing jawng shangun, marai ladat shaw shangun let dazik janmau kumhpa kaba, shagrau di let, shaman shakyang dabang ni de aten tup, shaman shangun, kung kyang hkra nhkring nsa shingjawng poi galaw ya sai. - Dai poi shabyin na matu mung poi shabyin ai lam hta kung kyang chye jasu ai wa hpe woi galaw shangun nga ai. Dai majaw poi byin shagu American Mungdan Asuya gaw (TAX) kawn hpe ndut ndang lu hta la nga sai. Tsa htum (99) du hkra hta la lu nga sai re. Shang lawm ai ni mung kan bau bungli byin wa sai. ( Poi gawk shap ai ni, Manam jarawp ni, lu sha seng ni, makau mayan na gat seng ni, shi laika ni, shi htawn ya ai TV ni, Sumla htawn yu ai Vedio ni, Htaw wa htaw sa, Nbung li, Mawdaw ma hkra gaw bungli lu mat sai re.) Shing rai Ram, Kung, Zen ai ni a poi tai wa sai majaw shang gumhpraw gaw shani shagu ndut ndang shang wa nga ai. Shang gumhpraw law htam wa ai majaw lit la ya nga ai ni mung, ahkaw ahkng lawan ladan jaw, shabyin shatai hpung ni mung, n’daw n’ya poi byin hkra woi hparan sa wa nga sai majaw labau leng gaw asak hkrung “Kri” kawan nna nan nga sai re. “Kri” nan nga sai labau leng hpe jahkring lu na matu mung n chyoi, n kung, n zen, n kyang ai wa a matu loi ai bungli n rai mat nga ai. - Shingrai byin tai wa lu na matu American Mungdan gaw zahti lusu ai ni law jat wa hkra shalat ya lu ai mung masa lam rai nga ai, shawa a matu, shawa e lata la ai “Democracy” hkrang hpe shahte Mungdan a ngang grin ai tara masa, mung masa lai len hku nna gawgap da nga sai. - Gawgap ai ni gaw, mung shawa ni n rai nga ai. Dai aten hta lit la ya nga ai mungdan Gumsan ningbaw ningla ni hte lithkam ni nan rai nga ai. Mung shawa de nna tinang a mungdan hpe uphkang lit la lu ai hpa-awn hpe lata la ai lam hta sha shang lawm nga ai re. - Lata ngut jang dai wa woi awn ai npu e madat mara, hkan sa ai lam sha rai nga ai. Dai rai nna, Tinang myit sawn tawn ai lam hpe hkrang shapraw sa wa na matu hpa-awn lithkam byin nga sai ni hta “Lit kaba” nan nga wa sai re. Byin mai yang hpa-awn lithkam ni de nna, shawng lam hpe tinang myit sawn lu ai made mi hpe maram da let lahta na hkrang ni hpe ninggam langai hpang langai hkrang shapraw sa wa yang Pawng Jinghpaw sha ni a myit tawn ai bandung gaw ani sha rai nga na rai sai. Lakang ninggam ni (1) Seng ang
ai lam yan ni hta zet, let, kung kyang ai ni hpe shinggyin da ga. Shaloi “Wawra Hkran de lit naw nga ga ai lam Pawng Jinghpaw sha ni dum hprang chye ra saga ai ngu sumrai gadun hte shahprang dat nngai.
|