PRAT MASA HTE ANHTE A MAKA
Lagai Zau Nan, Laili Laika Hkaw Tsun Hpawng 8/5/2006, KSF, YJH

GA NHPAW

Wunpawng sha ni a jiwoi jiwa ni gaw ban prat law law wa bumring bumga e nga pra asak hkrung lai wa sai ten hta, aten ladaw e lam woi ai hte shamu shamawt asak hkrung lai wa masai. Makau grup yin na duhkra ladaw, hpun kawa ni galai shai wa ai hte hkra-u ni a ngoi shaga ai nsen ni hpe madat nhtawm asak hkrung shamu shamawt lai wa masai. Dai majaw, Wunpawng sha ni gaw aten ladaw a nsen chye madat ai amyu, aten ladaw hta hkan nna galai shai asak hkrung chye ai hkri-wang hkringhtawng lu ai amyu rai nga ga ai. Rai yang, dai ni na aten hta, aten ladaw gaw kaning nga ngoi gara nga a ta? Aten ladaw a ngoi gara ai nsen hpe kaning nga na lu na Nga ta? Makau grup yin hkan na du hkra ladaw, hkashi hkawam, hpun kawa ni kaning rai galai shai nga ma a ta? Galai shai nga ai makau grup yin gaw Wunpawng sha ni hpe hpa tsun nga a ta?

GALAI SHAI AI PRAT MAKA

Mungkan labau hpe nhtang yu dat yang, galai shai let rawt jat galu kaba let nem ai kaw na tsaw ai de lung wa ai masa hku galai shai hkrat wa ai hpe mu lu ai. Nlung Prat “Stone Age” hpe lai kau da nna, Sut madu arang madu prat, de ai hpang e “Jak Prat-the age of Machine” dai kaw nna, ya dai ni “shiga prat, computer prat- information age, computer age;-the age of technology” ngu ai madang de du wa nga sai. Shiga prat snr. computer prat a maka sat lawat ni gaw shawng de na prat maka ni hta laklai shai mat nga ai. Ta tut salu salat hkrat, nhtu dingwa hpai nna shakut shaja ai hta, bawnu machye machyang hte zai ladat ni hpe jai lang let mahtang sut bunghku shachyaw ai hta shingjawt hkat wa nga ma ai. Shawng de mungkan gaw mungdan lamu ga jarit, masa gaiwang kata madin shakum kum let nga lai wa tim, ya ndai shiga prat hta dai zawn re ai madin shakum ni daw run mat nna mungkan ting gaw htinglup htingshang rai amu bungli jawm galaw sha wa nga sai. Nye a mungdan lam she re, kaga ni hte hpa nseng ai nga kam ai hku nmai galaw ai, mungkan ting a amu she tai wa ai. Dai ni na mungkan a masa hkaleng hpe mungdan lamu ga jarit hte pat shingdang nlu sai. Jasat masa a gaiwang shakum hte nmai ninghkap manga mat sai. Dai majaw, Thoman Friedman wa gaw “The world is flat” -mungkan gaw pa pa rai mat sai” ngu ai laika buk hpe ka shapraw dat nu ai. Mungkan hpe pa pa rai mat shangun ai lawnglam ni hta na, technology gaw madung hku rai nga ai. Mungkan gaw shawng de na zawn madin kumba ni nnga, jarit lamu ga hte pat shingdang nlu hkra branglang rai mat wa ai shaloi, amyu kaji ni hte amyu kaba ni a lapran, lu su sahti ni hte matsan mayan masha ni a lapran na mala hka ai lam hpe grau grau ningsam kaba shangun nga ai. n-gun ja ai wa ka-ang e htit, kaji kadun re ai ni shingnawm de sit re ai masa gaw dai ni na branglang mungkan masa ladaw a dan leng ai masa sat lawat langai mi rai nga ai. Shawng de gaw kade a na grau kaba kaba ngu ai hku shadawn shingjawng hkat tim, dai ni gaw kade na grau lawan ai ngu ai hte mahtang shingjawng pa hpe shadawn ya nga ai. Mungkan branglang rai mat ai majaw, masha law law a matu akyu law law wa pru nga ai zawn, maga mi de kaji kadun, ntai nmai re ai ni, amyu kaba ni a lapran e matep asak hkrung lawm ai “indigenous people” ni a matu magwi hkang hkan nna tinghkyik la magyi je ai hpa rai nga lu ai. Raitim, branglang mungkan masa hpe gaw ninghkap shakut tim byin lu ai baw nrai nga ai. Ninghkap nna chyinghka la shakut tim, mungkan a lam ningmaw kaw nna lam makau de hti ngam nga na lam sha nga ai. Shingrai yang, Wunpawng sha ni matu gaw kaning law..?

ANHTE A RUDI MAKA ( WHERE WE ROOTED )

(1) N-gup Maumwi (the Oral History). Jiwa ni hkai ai n-gup maumwi hta, Dingmang shawng majoi, dai kaw nna Majoi Shingra Bum, Majoi shingra bum kaw nna Mali hku majoi, dai kaw nna Chyai hku majoi, dai hpang Hkrang hku majoi, dai kaw nna Ningran hkang majoi du nhtawm, Ningran hkang majoi kaw nna she kadai mung kadai tinang nang manu dum ai ninghtawn ningngat ni tam let bra yu wa ai hku hkai shajang ma ai. Dingmang shawng majoi garai ndu ai aten e gaw Mahtum Mahta, Nat Chyauhpa lamu hpan Sagya ni hte rau nga nga ai. Majoi sha-u ing ai ten hta mung Mahtum Mahta Nat Chyauhpa ni e sumsing lamu de makoi da nna majoi sha-u hkyet mat ai hpang e she, shinggyim masha ni hpe Ji Nat ni e Sumsing lamu kaw nna shayu dat ai lam hkai nga ai. Dinghta ga de ginru shachying ginsa chyahting, ginru hkrat ginsa yat na matu Ji nat ni gaw shinglung lakang shanat, ji nat madin dat kau ma ai. Dai shani kaw nna shinggyim masha hte ji nat ni gaw shawng de na zawn rau lu rau sha, num jaw num ya n rai lu ma sai lam hkai nga ma ai. Jinghpaw Wunpawng sha ni gaw Majoi sha-u na madum chyingtawt kaw rawng nna lawt mat ai Nga Nyi yang Ja Nga yan nau a matu mara nre ai sha, Daru Chyani, Magam Chyinghti hpung ni a aru arat mahtang rai nga ga ai. Ja Nyi yan Ja Nga gaw Daru Gumrawng Magam Gumtawng ngu ai masha hpung a matu mara rai nna shan kaw na prat wa ai ni gaw shinggyim masha nrai, sawn nat, jahtung nat hte n dang nat ni she rai ma ai.

Wunpawng labau buk langai mi hta, Wunpawng sha ni gaw AD 100 Majoi Shingra Bum, 200 Mali Hku Majoi, 300 Chyai Hku Majoi hte AD400 Ningran Hkang Majoi ni de du hkrat wa sai ngu ka da ai. Ndai Hkrang hku hte Ningran ga lapran e “Brangru Lungpu” ngu ai lungpu kaba langai mi nga ai; dai lungpu kaw ginru ginsa yu ai anhte a kaji kawa ni shang shanu nga lai wa sai lam mung tsun hkai nga ma ai. Mungkan labau hta lungpu kata e rawng ai gaw ‘Nlung Prat - stone age” aten hta she rai sai. Dai aten hpe tup hkrak nchye lu tim, labau sara ni sawk tak ka madun da ai gaw lai wa sai shaning 200,000 BC aten she lungpu hkan shingbyi, mu ai mi hta, hkrup ai mi magra, rai nga pra ai aten rai nga ai.Jinghpaw Wunpawng sha ni gaw lahta na zawn, tinang a rudi ruhpang hpe hkrak gawn mazing, hkai madi dan lu ai hku nga pra shajang ai amyu langai mi rai nga ai. Teng ai nteng ai, mai byin ai nmai byin ai ngu na hta, tsun hkai hpa lu ai gaw manu dan dik htum rai nga mali ai. Nang gaw kanang na, kadai wa rai nta? ngu yang hpa tsun na n lu, mau mau hkye hkye rai jang dai wa gaw dai shaloi jang mat mat ai, labau hta tam nmu ai wa tai mat sai.

(2) Ngang Grin Wa na De. Wunpawng Jinghpaw sha ni amyu tai wa ai lam hta ntsun shalawm nmai ai lam langai mi gaw, Sinna Ga na Hkristan Hkalup Sasana du shang wa ai lam rai nga ai. AD1890 ning hkan e pyi labu nbu, palawng nhpun ai woi hte bung ai ni naw rai nga ga ai hpe Sarakaba Hanson yan la Mali Hka makau hku lung wa yang wa mu kajawng mat ma ai. Raitim, hkalup sasana hte kaga Hkristan sasana ni a majaw galai shai ai lam kaba (3) “three major turning points” byin wa sai. (1) Yehowa Karai hpe nawku ai amyu tai sai. (2)1895 ning hta Jinghpaw Laika lu ai amyu tai wa sai. (3) “Chyum Laika Lu ai” lam rai nga ai. Chyum Laika hta Karai Kasang a lam sha ka da ai nre, mung masa, sut masa, hpyen masa, shinggyim lailen masa hte hpaji hparat masa lam ni yawng hkum hkum tsup tsup lawm nga ai. Hti ai masha ni chye hti mu la na sha ahkyak nga ai.

(3)Manghkang Langai. Hkristan makam masham hpe hkap la ai aten hta, moi na anhte a masat kumla hte rudi maka rai nga ai htunghking ningli hpe tsep kawp kabai kau na shakut sai. Hpa majaw nga yang, Sinna sasana ni a ladat hta “galai bang ai ladat - replacement model” lawm nga ma lu ai. Raitim, amyu langai mi a htunghking maka kumla ni hpe loi loi hte kabai kau na nmai byin ai lam sakse pru wa sai. Htunghking hte makam masham a lapran e ahtawk hkat ai lam “clash” byin wa sai. Sara Nngai Gam zawn re ai share shagan ni gaw nde a matu gwi gwi tsap let marawn jahtau lai wa sai. Ya daw hta, Manau nau ai lam gaw nat hte nseng ai, anhte a htunghking masat kumla she re lam dum hprang wa sai.
Ndai lahta e tang madun ai lam ni gaw Wunpawng Jinghpaw sha ni a rudi maka hte rau, dai ni na madang de kaning rai du wa ai hpe kadun ai hku tang madun ai lam sha re.

BRANGLANG MUNGKAN MASA HTE AMYU KAJI NI A SHAWNG LAM

Thomas L. Friedman wa tang madun da ai hta, ndai branglang mungkan masa-globalization aten hta, mungkan wuhpung wuhpawng ni hku nna lata la na lam lahkawng nga ai; dai lahkawng gaw Lexus masa hte Olive masa rai nga ai. Lexus masa gaw n-gun atsam rawng ai wa kadai mung shang lawm manawt lu ai galu kaba ai mungkan gat lawk masa rai nga ai. Ndai masa de shang na matu majoi kaman be be rai shang nmai nga ai. Raitim, rawt galu kaba sai amyu mungdan ni a matu grau htap htup manu nga ai. Olive masa hta bai rai jang, tinang a rudi maka, htunghking masa hte masat kumla ni hpe mazing sumhting let amyu sha lam yan hpe shagreng shakut ai masa rai nga ai. Lexus masa hte Olive masa yan a lapran na mahkri shawn hkat ai lam hpe bai yu dat yang, amyu langai mi gaw tinang a masat kumla rudi ruhpang langai mi kaw ngang kang ai hku ningpawt hkridun ngang ngang jung da ra nga ai. Ningpawt rudi maka nlu ai sha snr. nngang kang ai sha Lexus panglai a hpungla kata pyau mat jang, aten kadun laman tam nmu mat na lam nga ai. Bai, Lexus masa nlawm ai Olive masa mung rudi maka sha shagreng, htunghking labau sha shareng nna nga nhtawm, rawt jat lam hpe shingdu dat ai rai yang mungkan lam ningmaw kaw nna mat mat na lam nga nga mali ai. Raitim, amyu kaba ni a lapran e matep asak hkrung nga ai amyu kaji ni hku nna gaw, ngang kang ai Olive masa hpe shawng gawgap ra nga mali ai. Ga shadawn, American ni snr. Miwa ni hku nna gaw Olive masa a matu nshakut ra mat sai. American lailen, Miwa maka ni daini mungkan jut shara shagu bra chyam machya chyap nga sai. Miwa amyu ni snr. American ni shanhte a lam shanhte malapkau yang pyi mungkan gaw naw tsun hkan lang nga na lam nga ai. Amyu kaji ni, grau nna Jinghpaw Wunpawng sha ni zawn re ai ni gaw mungkan hta hkum tsun, Myen mung madang pyi kadai nau nchye, jahpan hta nrawng ai ni naw rai nga ga ai. Lachyum gaw Olive masa hpe ngang ngang kang kang naw gaw shagrin la ra ai lachyum rai nga mali ai. Olive masa gawgap ai hta karum ya lu ai ningmu nkau mi hpe lawu e madun da ai.
(1) Hans Kung: Global Ethics - Kahtawlik Karai Masa ninghkrin (Catholic theologian) rai nga ai. Shi a “global ethic” ngu ai laika hte maren nga yang, langai ngai a masat kumla “identity” hpe shamyit shamat shakut ai hku nre ai sha, manu shadan, hkungga, masat masa galaw hkat let, ngwi pyaw simsa ai shinggyim wuhpawng gawgap na lam rai nga lu ai.
(2) Samuel Hangtington: The Clash of Civilization. Samuel Hungtington wa tang madun da ai hta, dai ni na mungkan a hpang jahtum hkrum kadup ra ai majan gaw nbung hkat ai htunghking ningli “civilization” ni a lapran na majan re nga ai. Ndai aten hta, “nang gara maga lawm nta?” ngu ai ga san a malai, “nang kadai rai nta? - What are you?” ngu ai ga san mahtang grau ahkyak sai, nga tsun da ai. Nang kadai rai nta? ngu ai ga san a mahtai hpe tinang a rudi maka shaw madun ai hte sha mahtai shapraw lu nga ai.

ANHTE A SHAWNG LAM
Jinghpaw Wunpawng sha ni gaw Olive masa hpe manat let, rudi maka shagreng, masat kumla hpe shareng wa na nga sai hte, lawu de na lam kaba (5) hpe hkrang shapraw sa wa ra na ga ai.
(1) Awm dawm hte shadip jahpang : sanat laknak lang, kasu kabrawng masa hte sha galaw mai ai nrai; hpaji zai ladat shagreng, masa ladat ni hka ja ai hku nna mung de a matu hkyen lajang mai nga ai.
(2) Htunghking ningli: aga, laika hte kaga htung lai maka ni lawm nga ai. Amyu kaba ni a htunghking lailen, aga hte laika ni gaw amyu kaji ni a htunghking ningli, aga, laika ni hpe kawa mayu sha kau ya nga ai. Teaching medium hku nmai lang ai mung aga hte laika mat na hta laknak kaba tai nga ai. Sarakaba Kunle tsun ai “htaw sinna ga e Princess Diana bakang chyen mi kadoi ga yang, nang kaw Wunpawng num ni mung kadoi ga wa ai” nga ai. Htunghking ningli branglang masa a ningtuk balen hpe tsun nga ai. Jinghpaw labu, Jinghpaw nhpye dut ai maigan amyu ni she rai ma ai.
(3) Masha Jahpan: Jinghpaw Wunpawng sha ni mungkan ting hta nga manga pawng dat yang pyi sen 10 ndu na nhten! Masha law nsen law, nsen law ai ni dang ai htung nrai ni? Maigan wa a katsi majan hta hkrat sum wa nga ga ai. hkyen bum makau de na shiga ni madat yu ga. AIDS, nanghpam lu sha. Bai, numwawn num la htung.Myit yu let sharai sa wa ra sai.
(4) Labau Maumwi: ngang kang ai labau, maumwi, sakse, ni lu ra nga ai.
(5) Lamu Ga: buga, mare kahtawng, sun hkauna ni tak sum wa nga ga ai. Mungdan lamu ga ni lani hte lani yawm htum wa nga ai. Hpya sha hkrum nga ai. Anhte madu ai lamu ga kanang rai ta?
Ndai lahta na lam kaba (5) hpe ngang ngang kang kang magra jum da lu ai rai jang, ngang kang ai Olive masa hpe lu la sai lachyum rai nga ai. Friedman wa tsun ai hta, “Olive -Tsunlun hpun gaw, anhte a rudi maka, baw jahkrat shara, masat kumla hte dailup daihpang shara ni hpe gawng malai tai ya nga ai. Htinggaw hku mung, amyu rusai hku mung, mungdan hku mung, nawku makam masham hpung hku mung “nta” ngu ai hpe ndai “Tsanlun hpun” masa hku nna gawng malai tai ya nga ai” nga ai. Kaning re Olive masa hpe anhte gawgap na?

GA HPUNGDIM (CONCLUSION )
Dai ni Jinghpaw Wunpawng sha ni a asak hkrung maaka hpe lam kaba (2) e matep da nga ai. Langai gaw “kata na mabyin masa-internal circumstance” rai nhtawm, kaga langai mi gaw “shinggan de na ningdat hpungtun-external challenge”-globalization rai nga ai. Ndai lahkawng a lapran e anhte a rudi maka Olive masa gawgap sa wa ai lam hta lawu na lam ni hpe myit dum mai nga ai.
(1) Wa Ndu Myit-Selfishenss: Tinang a laksan jarit gaiwang masat, madin bunghku pat, tinang magam wala htanbam, tinang ninggun kam shari hpundu kahtam myit masa, tinang a kan wang akyu sha madung dat ai, shawa bungli hpe kabye shara shatai nna dinghkrai sut bunghku shachyaw ai myit masa lam ni gaw dai ni Wunpawng wuhpawng a myit masa hpe naw tek jum da nga ai hpe shamyit kau ra na ga ai.
(2) Pawn Sharawt Hkat ai lam-Build Up: Pawn sharawt hkat ai lam law law galaw ra na ga ai. Manawn masham, ahkye jahkrat, mahkam hkam, lam pat dingbai dingna jaw hkat ai lam ni jahkring kau ra nga ga ai.
(3) Machye Machyang e woi awn ai asak hkrung lam - knowledge-oriented lifestyle: Anhte a kaji kawa, kanu kawa hpu shawng hpuba ni law law a myit masa hta, ya tam ya sha, ya galaw ya ngut, ngu ai loi daw sha myit ai. Yak yak hkak hkak ngang ngang kang kang hpa nkam galaw ai. Sara Hanson gaw “ndai Jinghpaw ni kawa sha atu nga yang, hpun pyen nta galoi n-gap rawng na re” ngu tsun sai. Bai, sasana sara langai mi “ndai Jinghpaw ni gaw galaw ai amyu nre, jahten ai amyu she re” nga tsun nu ai.
(4) Myit hkrum lam - Unity: nbung hkat ai maka kumla ni hpe dawhka lam a laknak shatai nga ga ai. Amyu bawsang ni rau nga rau pra ai gaw shaning 200 ning n-ga rai na sai. Ndai daram ning ting wa rau nga rau pra sai ni myit nhkrum mai na ga ni?

Aten maka prat byin da, galai shai ai mungkan prat masa hte rau, amyu sha ni a rudi maka hpe mazing sumhting let ngang kang grin ai amyu sha lam yan ntsa tsap let amyu sha ni a shawng lam gam maka hpe jawm gawgap sa wa sa ga law...

Lagai Zau Nan
Myanmar Institute of Theology
Insein, Yangon