Ecological crisis (in kachin country)

Daniel singnan

Laika shara SL Tunan Ningrang a, Kachin understanding of Ecologies crisis laika ngau hpe lu hti ai majaw maga mi hku nna chye na jat ai lam hte kachin myu sha ni hpe myit sha rawt ya ai laika ngau re ngu hkap la nngai.Ngai mu lu ai,( Ecological crisis,in kachin country ) lam hpe mung garan mayu nngai, ndai mang hkang gaw (con flick of interest ) ngu ai mung masa lam a majaw byin ai mang hkang ngu yang mung jaw ai,

       Ndai con.flack of interest ngu ai ga ngau hta (1) con-flack Interest of Land, natur resouces and owner-ship  (2) political power  interest  (3) Con-flack interest  of business (4)lack of understanding and protection (5) Con-flack Interest of  super power country, ndai zawn re ai myit masa , mung masa lam a majaw ,kachin county hta bin nga ai (Ecological Crisis ) mang hkang gaw ading tawk hkra nga ai.

        (1) Con-flack Interest of land, Nature  resoucese and Owner-ship

      Ndai ga baw hta, Kachin land, nga nna shing tang amying lu tim,ya aten hta  Kachin myu sha ni numdu da ai lamu ga nrai nga ai, Kachin land hpe numdu sha tai mayu ai hpyen, maigan myu sha ni ya yawng numdu da ai shara re ai majaw, Kachin land, lamu ga gaw numdu kaja nnga ai lamu ga rai nga ai, de a majaw,numdu kaja nnga ai lamu ga hta aloi sha lu mai ai, manu dan ai rai gaw , nhprang rai rai nga ai ,Ja ,lungseng , hpun, kawa hte kaga nhprang rai rai ni gaw, manu dan htum hte aloi sha lula mai ai.re majaw, lusu lam hta hpun kawa, hte nhprang rai gaw,langai ahkyak dik rai na re.
         
       Numdu rai nga ai kachin myu sha ni mung, numdu kaja hkring htawng hpe nlu lang ai a jaw e , hpyen wa lamu ga numdu,masu  tai nga ai sha ra hta nga nga ai re majaw ,tinang a kan bau lam, myu hpe sharawt lam , myu sha sutmasa lam hta numdu kaja, numdu ajet zawn nlu galaw sha nga mai ai shara re ai majaw, aloi sha lu mai ai,myusha ni a sak hkrung lam,  sut su mai ai, lam gaw ,lamu ga hta nga nga ai nhprang rai,rai nga ai , nhprang rai gaw  langai ahkyak dik  rai na re .

         (2)  Con-flack interest of political power

    Ndai ga baw hta Kachin mungdan, lamuga hta mung masa ngun nga ai uhpung ni

Kachin mung masa uhpung
 (1) KIO,KIA  (2)KDA (3) NDAK (4) Kachinmyusha ni ,ndai uhpung (4) gaw myu sha ni rawt jat kalu kaba wa na lam hte tinang a uhpung, mung masa rawt jat wa na lam gaw tinang a kam gring ai myu sha ni, uhpung masha ni, sut masa, kan bau lam gaw ahkyak dik rai nga ai.grau nna ,ndai kachin uhpung ni hpe up hkang ai, myit hkrum jawm ,kada ai tara(Kachin law) nnga ai re majaw,  tinang uhpung a tara(law )sha lang nna ti nang uhpung ra ai hku, galaw lu galaw sha  wa ai lam hta ti nang buga hta nga ai hpun kawa, nhprang rai gaw, aloi sha lu mai ai a jaw e, aloi sha galaw sha nga ai rai nga ai.

  Bai nna ndai kachin mung masa uhpung ni gaw, gap hkat ja hkring da ai hpang, hpen wa hte mung masa lam n galaw mat sai re majaw, ndai uhpung ni gaw, sut masa hpaga (company)hku nna, nsam galai mat sai rai nga ai. de a majaw ndai uhpung ni hpe up hkang ai, mungdan asuya nnga nga ai zawn re ai lai kyang a jaw e, wunpawng myu sha rai nga ai, hpaga yungga galaw mayu ai myu sha ni gaw ti nang chye ai hku ga law sha ra nga ai hta, hpun,kawa, nhprang rai gaw aloi sha lu mai ai, sut rai langai rai nga ai. 

   Myen hpen wa mung tinang a uhpung uhpawng a   mung masa grin sum ai lam hta sut masa lam gaw, nam bai langai rai nga ai,kachin land hta myen hpen wa a ra sharawng ai lam gaw, kachin myu sha hpe ra sharawng ai a jaw e kachin land hta wa nga ai nre ngu ai gaw adan sha rai na re, kachin land hta nga nga ai lamuga ,sut, nhprang rai a jaw e ,sha rai nga ai, de a majaw hpun, kawa,nhprang rai gaw , nambat langai lu lam hta ahkyak rai nga ai. 

        Ndai zawn Kachin land hta nga nga ai mung masa hpung nga nna mying gang nga ai, Uhpung,KIO,NDAK,KDA,SPDC myen hpyen wa hte mung masha myi man lata, ja grum hpyaw lu nna ndai uhpang, mung masa uhpawng mying gang ai ni hte pawng nna sut masa lam hta hpaga ga loi dik hte aloi sha lu mai ai rai gaw nhprang rai nga ai, de a majaw hpun kawa nhprang rai gaw shawng ning nan dingsa na hpaga arai rai nga ai.

          (3) Con_flack  Interest of business and country population
         

     Ndai ga ngau hta Wunpawng mungdan kata nga ai,myu sha ni  galaw ra sha rawng,hpaga bungli mai galaw ai hte kan bau magam bungli galaw mai ai hpe yu dat yawng 

         (1) hpaji hpe madung sha tai nna kun bau nga ai gaw mugndan a population a 1% nhpring nga ai.

         (2) jak rung bung li ga law nna kan bau nga ai gaw 0% ngu na daram rai nga ai.

         (3)  Services Industry rai nga ai,

               banking magam hta 0% 

             
              (a) Retals Industry hta 10% mugun kan bau nga ai ,Rai tim ndai magam bungli lam gaw, tinang mungdan hta galaw shapraw da ai rai langai mung nnga nga ai, Miwa ,Myen mung hte Gaga mung na sha, rai ni hpe sha lai dut sha nga ai re majaw, Myu sha ni hpe akyu jaw ai hta Akyu njaw ai % gaw grau law nga ai. 

              (b) Malu masha dut sha nna kan bau nga ai myu sha nigaw 10% sha rai nga ai
 
         (4) Agriculture bung li magam lam hta manoi nga ai myu sha ni gaw mungdan a 15% daram sha rai nga ai

          (5)  Nhprang rai , rai nga ai hpun kawa, ja,lung seng hpe kam nna kan bau, bung li galaw nga ai gaw mungdan a 60% myu sha ni kan bau bung li rai nna,  KIO,KIA,NDAK,KDA,SPDC  myen hpyen wa ni a shang gum hpaw kaw na  95% gaw ndai nhprang rai kaw na, rai nga ai. De a majaw e ndai nhprang rai n-galaw jang ndai uhpung ni hte myu sha ni gaw hpa nchye galaw, kan gyit nna nmai nga ma ai, shawng nna lumai dik hte manu lu dik ai hpaga rai gaw , nhprang rai sha rai nga ai.

          (4) Lack of understanding and protection

           Kachin myu sha ni ndai kachin land ngu ai ga kaw nnan nga wa ai kaw nna ,ya du hkra, hpun kawa hte dum nta sha chyaw, lang ra ai rai hpe hpun,kawa hte galaw,nai mang hpe hkai sha ai sha loi, nam maling bum langai mi ting ting hkyen,nat nna hkai sha chye ai amyu sha ni rai nga ga ai, ndai zawn nkaja nga ning len galaw sha je nga ai gaw ya dai ni na kachin myu sha ni mung rai nga ga ai, ndai zawn kada ai tara nnga numdu nnga ,chying hka hpaw da ai sha ra rai nga ai,Kachin land gaw myen hpyen sha nnga miwa, gala, hte maigun myu sha ni gaw shang wa na sha rai nga ai.Tinang myu sha hta mai galaw ai ,nmai galaw ai ngu ai hpe grin hka,ka da ai myu sha ni hte seng ai tara,paga yung ga hte seng ai tara,lamuga hte seng ai tara,nhprang rai hte seng ai tara,Mung masa party hpe up hkang ai tara,ndai tara hpe ni hpe kam hpa nna ,myu hpe woi awn ai asuya nnga ai re ai majaw, hpyen wa hpe tara nkaja,ai ngu yang, hpyen wa hpe grau kaja wa u ga, grau ngun ja ai, numdu kaja tai wa u-ga ngu ai hte  maren sha rai na re, ndai zawn mungdan amyu sha ni, mung masa party, lamu ga,galaw lu galaw sha ai lam hta lam madung madun ya ai, rapra ai tara kaja n-nga ai sha ra,(Laws less country ) shara rai nga ai. Ndai zawn rai nga ai shara hta gaw, Ya na prat rai nga ai (globalazation prat hta) tara nnga ai mung dan shara gaw, hpun kawa, nhprang rai sha nnga , dum nta, Amyu sha ni pi mat-mat mai ai shara, munngdan rai nga ai. 

          (5)  Con-flak interest of supper power country or UN

      Ndai mungdan ni gaw Kachin mungdan a hting bu mungdan rai nga ai, Myuwa gumsan mungdan, Kala mungdan hte Japan mungdan ni gaw,shan hte ja hkrat ai policy, lang nga ai policy hta na, shan hte a mungdan kata, hte mai-gan kyit hkai policy ni gaw  Kachin mungdan

hte myu sha ni hpe woi nga ai mung masa party ni a matu lam nshye mai bin nga ai. hpa majaw nga yang yadai ni ya ten du hkra, ndai mungdan  kaba ni hte UN grinjaw a lang nga ai policy gaw, Myen mung zawn re ai,mang hkang nga ai mungdan n-tsa hta lang ai policy gaw con-flak prevention policy rai nga ai, ndai con-flak prevention policy gaw, con-flak resolution policy hte na chying shai nga ai policy rai nga ai. Con-flak prevention gaw mang hkang nbin na matu jahkrat ai policy rai nga ai.ndai policy gaw , Magwi hpe,nhprawng na matu, kani jaw da ai lai kyang policy hte bung nga ai. ndai policy hta mungdan kaba ni lang ai gaw , manghkang bin nga ai sha ra hta mahkrai galaw ya ai, Lam gawlaw ya ai , tsi mawan garan ya ai,Lamu ga gaw tu ai hkai sun, naimang mari ya ai,hpaji lam hta garumya ai zawn re. NGO zawn re ai ni hpe shang na matu asuya hta ahkang hpyi nna shang wa ai lam ni gaw Mungdan kaba,UN ni a Con-flak prevention policy rai nga ai, ndai policy gaw ahkying ten na wa jang, Mung masa lam hta gawng kya nga ai Wunpawng myu sha uhpung ni a matu, Tsang ra nga ai. ndai policy gaw Asuya rai nga ai, Myen hpyen wa a matu gaw Kaja ai policy ngu mai hkap la.nga ai. Con-flak resolution policy gaw mang hkang hpe mahtai jaw ya ai, gran ya ai policy rai nga ai.ndai policy hpe East timore mungdan. Afghanisantan mungdan, Bosnia mung dan hta lang wa sai mungdankaba  ni a policy re hpe mu lu ai, ndai policy hpe myen mung hta lang na matu nmai nga ai. hpa majaw nga yang myen mung a makau mung dan rai ngai ai , Miwa.Gala hte Russia mungdan ni lang ai policy gaw Con-flack prevention policy hpe kam nga ai mung dan kaba,n rai nga ai majaw ngu mai tsun nga ai.ndai mungdan ni a majaw myenhpyen asuya a matu kaja ai policy rai nga ai, De a majaw  Kachin mungdan hta bin nga ai Ecological crisis sha n ga , Mung masa mang hkang ,Lamuga mang hkang,galaw lu galaw sha  yak ai mang hkang gaw lani hte lani htenza nga ai.

           My Opinion

Lahta na mang hkang ni hte hyen wa  hpe ning hkap na matu gaw Kachin dinghku hpe sha chying ai Kada ai Tara (Kachin written laws) nga ra sai. Ndai Kada ai ta ra gaw Kachin Mungdan hpe Uhkang ai, Lamuga hpe Mung hkang ai, Myusha ni hpe up hkang ai,Kachin Mung masa hpung hpe up hkang ai, Makam masham hpung hpe up hkang ai, Lamu ga nhprang rai hpe up hkang ai, sut hpaga ga nga ai ni hpe u hkang , Kachin mungdan hta sa nga ai,bungli ga, hpaga ga nga ai mai gan myu sha ni hpe up hkang ai tara.Ndai kachin laws gaw ya aten hta nnga nmai ahkyak dik rai nga ai hpe mu lu ai.

Ti nang myu sha ni a tara hpe hpyen wa kaya na matu nmai nga ai zawn, Tinang myu sha ni hta Kada ai tara nnga ai sha, hpyen wa a tara nkaja ai,tara nnga ai ngu mung nmai nga ai.

Lai sai ten hta Kachin myu sha ni hpyen hpe kasat ai lam hta hpyen wa hpe graw kaja ai ,myu sha ni tai na matu hte hpyen wa a tara grau kaja wa na matu sha gasat lai wa saga ai. ndai jaw hprat hta simsa ngwi hpyaw ai mungdan ni, ti nang a myu sha,mungdan,sutmasa lam hta  galu kaba wa na matu  tara hte sha gasat jai lang nga ma ai.Kachin  Myu sha ni a Kada ai tara hpe ningbaw sha tai nna, hpyen wa hpe yu azi nga ai (kai chyang dap) National intelligent Agency )hte KIO mungdan asuya  hte kaga Wunpawng mung masa hpung hte wunpawng myu sha ni hte rau Kada ai tara hte shing nrai hpaji lam, sutmasa lam , htung hkring lam,makam mashamlam, mung masa,hpyendap (militry) hpe jai lang ai lam, hku nna, tinang a hpyen, shing nrai(competitor) wa hpe ning hkap ra ai aten rai sai hpe mu lu ai.

Daniel singnan

Ndai laika ngau gaw Daniel Singnan a ningmu sha re.