JINGHPAW NI ANA ZINLI HTE BAI SI HTUM HKYEN MASAI

Moi Ingilk Asuya du ni tsun ai gaw, Kachin amyu ni shaning (50) ning laman Galanggyi Maksa Ana hte si htum mat na re nga ai. Raitim, Kachin amyu ni Karai Kasang hpe hkap la nna, shi a chyeju majaw ningsin htawng kaw na mung lawt, ana zinli kaw na mung lawt lu ai rai nga ai. Jinghpaw ni ana zinli hte si htum hkyen masai ngu ai Inglik Du ni a ga, moi n teng ai raitim, ya dai ni na ten hta bai teng wa na zawn rai nga ai. Ndai lam hpe lawu na masha jahpan hte maren sawn tawt sumru maram yu ga.

1947 ning hta Inglik Asuya du ni sawk sagawn hta la lu ai Wunpawng jahpan hti hkum gaw (278,506) rai nga ai (Frontier Areas Committee of Enquiry, 1947). Laning mi hta Myen mung masha hti hkum jat madang gaw, masha (100) hta 2.2 % re nga ma ai. (Laning mi laman, masha kaji kaba machyi nna si ai, dingla gumgai nna si ai, hkala nba nna si ai, kataw katan rai nna si ai, ningrai si lam amyu myu hte si htum ai hti hkum hpe masha (100) hta shagai chyinghkai jat ai masha hti hkum hta shaw kau dat yang lu ai tsa lam shadang rai nga ai). Lahta na hti hkum jat madang (2.2 %) hku marai (278,506) hpe mahta nna AD 2000 ning hta marai kade rai kun ? tawt yu ai shaloi lu ai mahtai gaw (1,045,337) rai nga ai. Dai ni Wunpawng jahpan ndai hte rai sani ? tawt maram yu ga. AD 2000 ning hta Myen mung Asuya hku nna shana shabra ai Wunpawng jahpan gaw lawu na hte maren rai nga ai.

Kachin State             = 474,156
Northern Shan State  = 175,816
Mandalay Division     =   32,211
Sagaing Division        =     5,387
Yangog Division        =     5,556
Yawng hpawn marai     693,126

Lahta e madun da ai jahpan hta lawu Sam mung daw (Southern Shan State) Kyingtung ga e nga pra nga ai Wunpawng jahpan n lawm ai hpe mu lu ai. Dai majaw, marai (693,126) hta lawu Sam mung daw nga ai Wunpawng Amyu sha ni a jahpan hpe tak maram bang dat yang, marai (700,000) daram rai ang ai. Yu maram yang asan sha rai na matu, lahta e tawt maram tawn ai hti hkum (1,045,337) hpe (1,050,000) ngu sharai la ga.

Dai majaw, AD 2000 ning a matu 1947 ning (Frontier Areas Committee of Enquiry) a jahpan hpe mahta nna sawn tawt sharai tawn ai Wunpawng hti hkum gaw marai (1,050,000) rai nna, Myen mungdan Asuya shana shabra tawn ai Wunpawng hti hkum gaw marai (700,000) rai nga ai. Ndai lahkawng shai hkat ai gaw (350,000) rai nga ai.

Lam mi hku tsun ga nga yang Wunpawng amyu sha marai (350,000) lapran hpatwat e mat mat ai lam rai nga ai. Kanang du mat sa ta? Ya ndai marai (350,000) hpatwat e mat mat ai ngu tawt shapraw tawn ai gaw, 1947 ning kaw nna AD 2000 ning laman (53) ning lapran hta masha hti hkumjat madang (2.2%) hta sawn mahta nna lu ai mahtai re. Raitim, (1947-1974) ning ladaw hta dinghku majan garai n laja ai majaw, 2.2% shadang hku masha htihkum rawt jat ai ngu ga. Shaloi, 1974 ning hta e Wunpawng masha hti hkum marai (533,249) rai na re.

(1975-1994) ning ladaw hta dinghku majan grai sawng ai aten ladaw re majaw, 1.8% shadang hku masha hti hkum rawt jat ai ngu bai sawn la ga. Shaloi, 1994 ning Wunpawng masha hti hkum marai (761,878) rai na 1994 ning hta NDA-K ginra e mung simsa lam la ngut sai KIO ginra hta sinat mahku jahkring sai re, majaw majan e hkala nba n hkrum ngu sawn la ga. Raitim, machyi makaw li waw gaw kalang lata n sim mat na re. Dai majaw, (1994-2000) ning laman na masha hti hkum rawt jat madang hpe (1.9%) ngu sawn la ga. Dai shadang hku nga yang 2000 ning hta Wunpawng sha hti hkum marai (852,965) rai na re.

Ndai hti hkum sawn tawt loi na matu (850,000) ngu sharai laga.
Shaloi, 850,000 (Ya sawn tawt ai hti hkum)
- 700,000 (Asuya ni maram tawn ai hti hkum)
150,000 (Mat taw nga ai masha hti hkum)

Marai (150,000) ting mat taw nga ai. Kanang du mat wa sa ta? Masha hti hkum ndai daram mi mat na mahkrun hpe tam yang tam shamat, kade e sat sharu kau na ang a ta? Anhte a layung gaw HIV/AIDS hpe sha madi ra sai n rai ni? Wunpawng amyu sha ni a masha hti hkum rawt jat shadang gaw, lahta e sawn htang da ai shadang 2.2%, 1.8%, 1.9% hta grau naw yawm na re, ngu myit sawn lu ai. Ndai rawt jat shadang gaw laning hte laning yawm hkrai yawm re ai masa pru nga ai. Ga shadawn:
2.2%=> 1.9%=> 1.8%=> 1.5%=> 1%=>0% re ai mabyin de du wa ai zawn rai nga ai. Ndai ana kanu chyam bra wa nga ai hpe lawan tin tin ahkyak n la yang, yawng katsan ga de dagrawng bang na hpe tsang ra nga sai.

Myen mungdan hta HIV ana kanu kap madang gaw masha latsa hta marai 4% dang re nga nna mungkan HIV maram masam ai wuhpung ni tsun nga ma ai. Dai ni Wunpawng buga hta lung seng maw, ja maw, hpun dabang sumpum ai shara hkan, mare kaba na pyaw len ginra hkan. Night Club hkan HIV ana kanu kap ai madang 4% sha n rai na sai. Tinang hkum tinang n sadi lajang HIV kap ai masha gaw, 4% kaw na 8%, 8% kaw na 16%...... hpang e gaw marai shagu kaw ana kanu chyam bra kap mat nna, kadai n gasat ai amyu ting si ru mat ai baw byin na tsang ra nga ai.Goi law.... .Wunpawng hti hkum shajat ga she ngu yang wa, Jinghpaw ni ana zinli hte bai si htum hkyen na zawn wa le i ya.

Ref: Si Du HIV/AIDS (Wunpawng Amyu Sha a Hpyen) Sumlut Naw, 2003, *Sawk sagawn laika pa kawn bai ka jahtuk htan shalai ai.

Source: Tsanlun shiga Volume (1) No.(1) 2004 (Myitkyina Ginwang Ramma Dap)