NIGERIA HKRUN LAM

By JJ Lum Dau,     11 June 2005

Mr. Masamichi Tokai gaw hpaga la rai nna mungdan ningbaw ningla ni hte shachyen hku hkau lu na matu ndai hkrun lam hta ra nrawng hkra lit la wa sai. Thai hpyen du kaba langai lawm ai. Shi gaw Thai-Nigeria mahku mahkau hpe shangang shakang na matu rai nna, ngai gaw ra ang ai kaw hkan shaga nang na matu lit shatsam hkrum ai hku re.

2005 May 27 ya shani hkrun lam hpang ga ai. Amsterdam, Abuja hte Lagos kaw du kau da nna Bangkok de June 8 ya shana bai du wa ga ai. Masha kaba ni hte hkan hkrum shaga hkawm ai kaw na June 5 ya shani Nigeria President Mr. Olusegun Obasanjo hte Lagos mare shingnawm na shi a sun kaw sa hkrum shaga ai hpe madung tawn nna tang madun na nngai. Ngai hpe ga hpaw hku shaga shangun ma ai hpang manang yan langai hpra matut shaga ma ai.

GA HPAW: “Mr. President hte hkrum lu ai hpe na chying manu tawn ga ai. Mr. President woi ningbaw ai 6 ning laman Nigeria mungdan kaw simsa lam, democracy lam hte kaga lam amyu myu hta mungchying sha ni a matu rawt jat wa hkra galaw ai hta n-ga, Sudan mungdan kaw simsa lam lu wa hkra mung woi shakut wa sai. Dumbru dumbra byin nga ai Africa na mungdan ni kahkyin gumdin wa lu hkra woi awn wa ai majaw Mr. President gaw African Union (AU) a Chairman byin tai wa ai hpe arawng la shakawn ga ai.

Nigeria gaw mungkan ting hta kaba htum ai black nation rai nga ai hta n-ga, Africa ting na mungdan ni kahkyin gumdin wa hkra mung shakut wa lu sai. Grau dam lada ai mungkan ting a simsa lam lu wa na hpe yaw shada let, UN a Security Council Member byin tai wa lu na matu tang madun tawn ai hpe jawm myit hkrum ya mu ga matu kyu hpyi lawm ga ai. Mr. President ta tut woi awn awngdang wa ai mahkrum madup gaw anhte Kachin ngu ai Myenmung na bum nga masha ni a matu hte ASEAN mungdan ni a matu simsa lam gaw-gap sa ai kaw mai kaja ai kasi rai wa na re, ngu ai hpe mung hkam la nga ga ai” ngu ai ningmu ni tang madun ai hpang manang yan kaw nna matut tang madun ma ai.

PRESIDENT TSUN: Hkungga ging ai sinpraw kasa ni a hkam la lam hpe na chye lu ai majaw myit n-gun lu ai. Kaning re ai bungli kaji kaba awngdang wa lu na matu raitimung, npawt nhpang hpe shawng gaw-gap shangang shakang la ai gaw madung rai nga ai. Nigeria kaw manghkang kade kaba wa sai lam nanhte jinghku ni mung na wa na masai.

Mungdan langai kaw kaning re ai gaw-sharawt lam galaw na raitimug, simsa lam ngu ai npawt nhpang hpe shawng gaw-sharawt ai lam nnga yang, jawm shakut ai yi ngam yawng gaw kaman li la sha rai mat na re. Kadai raitimung, ra sharawng ai ahkaw ahkang lu wa na matu dingtawk lam hku aten kadun hte lu wa na hpe ra sharawng ai hkrai re. Raitimung, ta tut kaw nmai byin ai hpe shanang nga ai majaw mahtai gaw awngdang wa na malai hkrat sum wa ai hpe chyu mu wa saga ai.

Dai hte maren maigan mungdan langai ngai kaw hpaga yumga galaw hpang ai hta mung, nbung ai uhpung langai hta jan nna matut ai rai yang, myit hpe bra shangun ai majaw ngang kang ai daw dan lam lu wa na matu yak nga chye ai. Dai majaw shawng nnan daw hta uhpung langai kaw sha machyu ai rai yang ngang kang ai npawt nhpang lu wa mai ai.

Nigeria kaw hpaga yumga galaw mayu ai ni kadai raitimung, asuya kaw nna tawn da ai tara hpe hkan shadik shatup sa wa ai hta lahkawng maga de akyu ara lu wa na matu asuya kaw mung lit nga ai. Lam shagu hta shada a ningmu hte mahkrum madup machye machyang lam ni garan kachyan hkat ai hte ndai mungkan gaw shinggyim masha yawng a matu rawt jat ngwi pyaw simsa lam lu wa mai na re” nga nna tsun ai.

Nigeria gaw English ni uphkang nga ai kaw na shanglawt lu wa na matu tau hkyen lajang ai hku nna 1959 ning hta ra lata poi galaw let, Sir Abubakar Tafawa Balewa woi awn wa ai.

1960 October 1 ya shani shanglawt lu wa masai.
1965 ning hta lahkawng lang ngu na ra lata poi galaw ma ai.
1966 Hpyen du nkau daru magam zing la ai shaloi Sir Abubakar hte General nkau sat
         hkrum ma ai. Dai hpang Gen. Ironsi mungdan ningbaw byin wa sai.
1966 Lt. Col. Yakabu Gowon daru magam zing ai. Lt. Col. Ojukwu myit nhkrum ya ai majaw
         ninghkap gasat nna civil war byin wa nna masha wan lahkawng daram asak sum masai.
1975 Gen. Murtala Mohammed daru magam zing ai.
1976 Hpyen du nkau daru magam zing ai kaw Gen. Murtala Mohammed hpe sat kau.
1979 Masum lang ngu na ra lata poi galaw. Mr. Shebu Shagari President byin wa.
1983 Gen. Mohammed Bahari daru magam zing.
1985 Gen. Aibrahim Babangida daru magam zing.
1989 Social Democratic Party (SDP) hte, the National Republican Convention (NRC) ngu ai
          mungmasa party lahkawng hpaw dat.
1993 June election kaw SDP party na Mr. Moshood Abiola dang.
1993 August kaw Mr. Ernest Shonekan gaw Head of Interim Civilian asuya hpe woi awn.
1993 November kaw hpyen du kaji Abacha daru magam zing.
1997 Abacha gaw shi a cabinet hpe dawm kau nna political party 5 hpaw ya.
1998 kaw Abacha si. Defence Chief Abdulasalam Abubakar mungdan ningbaw byin wa.
1999 February 27 ya shani Abubaka gaw ra lata poi galaw ai shaloi, PDP party kaw na
         Mr. Olusegun Obasanjo gaw 63% hte dang nna President byin wa. 2003 kaw ra lata poi bai galaw ai shaloi mung bai dang wa ai majaw dai ni du hkra mungdan ningbaw lit la nga. Shi gaw 1960 kaw Nigeria hpyen du hku nna Congo kaw hpyen sa gasat lawm. 1976-79 ning laman Head of State lit la wa. Abacha a lak htak kaw rim hkrum nna htawng sharawng ai mung hkrum wa yu sai. Nigeria kaw Islam 50% daram, Christian 40% daram hte kaga ni 10% daram rai ma ai. Mr. Olusegun Obasanjo gaw Christian rai nna kaga makam masham hpung ni yawng hte rap ra ai jasat hte kanawn chye ai wa re. 2007 ning kaw bai galaw na ra lata poi hta Mr. Obasanjo nshang lawm lu na matu President langai gaw term lahkawng sha galaw mai na lam cabinet kaw jahkrup nna constitution kaw masat tawn lu hkra shakut nga ma ai lam na chye lu ai.

Nigeria a mungmasa hpe yu dat ai shaloi shaning kadun laman daru magam 7 lang tup zing nna uphkang wa ai ten hta mungmasha ni gaw na chying ru yak ai hpe hkam sha wa masai. Dam lada ai mungmasa hpe gyip gyeng ai jasat hte uphkang wa ma ai majaw kadai mung aten galu uphkang na matu nbyin mai ai hpe mu wa sai.

Mr. Obasanjo gaw dam lada ai mungmasa lam yan hpe dam lada ai ningmu hte woi awn sa wa nga ai majaw makam masham lam nbung nna nhtan shai hkat ai mungchying sha ni hpe rap ra ai ladat hte uphkang sa wa lu nga ai. Shi hpe shingjawng mayu ai ni gaw ningra ai lam myu hkum sum hpa madi madun let mungmasha ni hpe n-gun madun shangun ai lam naw galaw nga ma ai. Raitimung, Mr. Obasanjo gaw dam lada ai jasat hte tek jum sa wa nga ai majaw kahkyin gumdin lam hte mungdan gaw-sharawt lam dingyang rawt jat awngdang wa nga ai hpe mu lu ai shaloi na chying shakawn ai hte kasi la ging ai ngu nna hkam la mai nga ai.