KADE A LIT RAI TA?

JJ Lum Dau, 22 July 2005

Wunpawng Mungdan Laksan Mungdan Makawp Maga Dap a myu tsaw salang ni hku nna, 18 July 2005 shani “JINGHPAW MUNG HPE JAHTEN NGA AI NI HPE SADI JAW DAT AI” ngu ai ga baw hte ndau dat ai laika hpe E-mail kaw mu hti ai hpe manu tawn let tinang tsap nga ai jut kaw nna mu lu ai ningmu hpe mung garan kachyan shang jahta lawm ai hku rai li ai. Ndai zawn rai manu rawng ai aten ni hpe asung jashawn nna amyu hte mungdan a matu mai kaja ai lam lu wa na hpe yaw shada let ka shabra dat ai rai na re majaw, dai myu tsaw myit su wa hpe du na ra ai aten ni hta mung ya na zawn rai matut ka shabra na matu lajin mayu ai hku re.

Myit su wa ndai lang ka ai hta aten nau nlu ang ai majaw, ningra ai lam hpe madung tawn nna ka dat ai rai na re. Matut nna bai ka ai hta shut nga ai ta tut bungli hta gara hku jawm gram la mai na hpe madung tawn nna ka na re ngu nna mung tau myit mada mai nga ai. Hpa majaw nga yang, prat dep wa magang sai ni a ningmu hpe maram yu yang, shada a ningra ai hpe mu ai wa gaw, ningra ai lam hpe asan apra sang lang dan ai hpang, dai ningra nga ai hpe gara hku gram la mai ai lam mung, myit mi agalu rai seng ang ai ni chye na hkap la ya hkra hpaji jaw ai hte maren ta tut kaw galaw chye wa hkra mung lam madun la chye ma ai. Dai ni anhte Wunpawng sha ni gaw, madang dep ai mungkan hpaji chye ai ni law htam wa magang sai hte maren, shada hpaji jaw hkat ai hte jahtuk kanawn mazum sa wa ai hta mung madang tsaw wa magang sai hpe mu lu ai majaw arawng la myit n-gun lu hpa rai nga ai.

Kaja nan myit su wa a ndau laika kaw rawng ai hte maren, anhte Wunpawng Mungdan ting a sali wunli rai nga ai hpun kawa hte kaga nhprang sut rai ni yawng hpe shani shana jahten sharun nga ai ni hpe mara kaba shagun ging ai re. Maga hku bai myit yu ga nga yang, dai zawn rai mungdan jahten sharun nga ai hpe jahkring kau nna kaga grau kaja ai kan bau lam mu chye wa hkra hpaji hku, tara hku nna dam lada ai ningmu ni hpe mung hkap la wa hkra mahkrun tam ya ra na masa nga ai. Hpu nau ni yawng jawm chye shajang nga sai hte maren, mungkan kaw grai lu su nga sai masha nkau gaw, mungkan a tsawm htap ai nam maling hpun kawa ni hpe makawp maga da nna, nam na dusat dumyeng ni mung, dai nam maling hkan e shanhte asak a matu hkam dahka nga ai ahkaw ahkang hte nga pra sa shangun mayu nga ma ai. Dai zawn re ai ahkaw ahkang hpe asung jashawn lu na matu mahkrun tam nna, mungdan ting jahten sharun nga ai ni hpe lam madun la lu na matu ahkyak nga sai. Anhte Wunpawng mungdan hpe gaw-sharawt sa wa na hta garum la lu na NGO, maigan sahti zawn re ai ni hpe matut la nna shachyen ya lu ai atsam nga ra saga ai.

Lai wa sai 40 ning kaw Thai mungdan a lamu ga jarit mayan hkan e yu dat yang hpun myu hkum sumhpa grai naw tu ai hpe mu lu ai. Dai hpun ni hpe kran dut na matu ahkaw ahkang lu ai asuya masha ni hte mungmasha ni pawng nna jawm kran dut nga ma yang 15 ning laman e hpun kaba ni krin mat ai hpe mu lu ai. Dai shaloi she ladat amyu myu jawm shaw ai hte tawn da ai tara hpe angwi ngwi hkan shadik shatup wa lu masai. Dai kaw nna gaw, htap htuk ai ginra hkan e maisak hpun ni hkai wa ma yang dai ni na ten hta maisak hpun maling ni grai law wa magang sai. Raitimung shanhte gaw Myenmung, Laos hte Cambodia hkan na hpun ni hpe manu paw paw hte mari la nna mungdan kata kaw ra ai hta jai lang nga ma ai. Lani mi dai mungdan hkan na hpun ni krin mat jang ndai ten kaw shanhte hkai tawn ai maisak ni kaba wa na sai rai nna, shanhte a mungdan na maisak hpe ja manu hte dut sha na re lam tsun ai hpe mung na wa yu sai.

Anhte Wunpawng sha ni mungkan grup yin hkan na mu la lu ai ningmu ni gaw amyu sha ni yawng a matu hpaji rai u ga yaw shada let, n-gup aga hku, laili laika hku nna htawn shana hkat ai lam nga wa sai. Nigeria mungdan na President Mr. Olusegun Obasanjo gaw laklai ai atsam hte masha wunawng wuwa a matu simsa lam lu wa hkra shakut nga ai mungdan ningbaw re majaw anhte a matu kasi hku nna hkaja la ging nga ai.

Japan sut du, Thai hpyen du kaba hte anhte marai 3 gaw, Nigeria a mare daju rai nga ai Abuja kaw 2005 May 29 ya shani sa du nna, Mr. President hte ni nawn ai masha kaba ni, Foreign Affairs na masha kaba ni, Num Hpung ningbaw ni hte hkrum shaga ai shaloi shanhte a mungdan lam tsun dan wa ma ai. 1902 ning hta British ni gaw Nigeria hpe zing la nna, 1960 October 1 ya shani shanglawt bai jaw ma ai. Dai hpang hpyen du kaji kaba ni langai a hpang langai aten kadun laman 7 lang tup daru magam zing hkat ma ai majaw mungdan a shim lam nnga mat, tara hte nlu uphkang mat ai hta n-ga, mayun kumhpa ladu lai sha ma ai majaw mungdan sut masa lam gaw mungkan a nem dik ai madang de di hkrat mat sai. Shim lam hte seng nna tsun ga nga yang, mare kahtawng hkan e shani shagu masha shada sat hkat ai gaw mau hpa nrai mat masai.

Nam maling de yu dat ga nga yang, ahkaw ahkang lu ai ni gaw hpun maling ni hpe gashun gashe jawm jahten sharun dut sha wa masai. Dut sha ai kaw ndu dep lu ai ni rai jang gaw shada ninghkap hkat nga ma yang, 1983 ning du wa ai shaloi mungdan a hpun maling 95% gaw atsai rai krin mat ai hta n-ga, nam na dusat dumyeng ni mung shingbyi shara nlu mat, du hkra ladaw ni mung nkaja ai maga de galai shai mat wa sai. Ya gaw dingdung maga na hpun maling loi li hpe sha makawp maga da lu sai. Shinggyim masha, dusat dumyeng, hpun kawa ni a ahkaw ahkang hpe makawp maga sa wa lu na matu gaw, tsaw ai ndung kaw shada mara shagun hkat nga ai hte awngdang wa mai ai nre. Asuya hkrai, mungmasha hkrai galaw la mai ai mung nre. Npawt nhpang kaw nna gaw-gap la ra ai. Asuya hte mungmasha shada a lapran kaw chye na hkat let tawn da ai tara hpe manu jawm shadan ai hte shadik shatup sa wa yang sha aten galu hta yawng a matu mai kaja ai lam bai lu wa mai na re, nga nna anhte a President gaw shi hkam la ai hte maren ta tut kaw woi awn sa wa nga sai, nga nna mahkrum madup tsaw sai tara ninghkring Hpawmi langai gaw myit mi agalu rai sang lang dan ai hpe manu tawn let madat la lu ga ai.

Mungmasha ni wan 130 daram hta na Muslim hte Christian ni gaw maren madang daram rai nna yawng gaw 90% daram rai ma ai. Kaga ngam nga ai 10% ni gaw nat zawn re ai ni hpe daw jau ai ni rai ma ai. Mr. Obasanjo gaw 1999 February 27 ya shani galaw ai ra lata poi kaw 63% hte dang la lu ai zawn, 2003 shaning kaw galaw ai ra lata poi kaw mung bai dang la nu ai. Shi gaw myit dam lada ai Christian rai nna, shada ninghkap hkat nga ai mungmasha ni hpe rap ra ai tsaw ra shawang myit hte uphkang wa ai majaw shi woi ningbaw wa ai shani kaw nna aten kadun laman Nigeria gaw ngwi pyaw simsa rawt jat ai lam lu wa magang sai. Mayun kumhpa la sha ai akyang hpe aja awa woi ninghkap ai. Democracy rawt jat wa hkra woi awn ai. Gumhpraw jai lang ai ladat hte gumhpraw dum uphkang ai hpe madang woi shatsaw ai. Rai nsim sa ai ginra hkan e simsa ai lam lu wa hkra woi shakut sa wa nga ai. Nam na hpun maling ni hte dusat dumyeng ni hpe makawp maga ai hta mung, htap htuk ai ladat hte woi awn sa wa nga magang sai lam tsun dan wa ma ai.

Anhte gaw 2005 June 4 shani mare daju dingsa rai nga ai Lagos mare de du nna June 5 ya shani Mr. President hte shi a sun kaw angwi abwi hkrum shaga lu ga ai. Anhte marai 3 a gawng malai hku nna shaga na matu lit shatsam hkrum ai hte maren Mr. President hpe shaga ai hta:-

“Dai ni na nhtoi kaja kaw Mr. President hpe hkrum shaga na ahkaw ahkang lu wa ai majaw na chying kabu ga ai. Mr. President gaw aten gadun laman Nigeria mungdan hpe simsa rawt jat wa hkra woi awn sa wa lu sai. Majan byin nga ai Sudan mungdan hpe mung simsa hkra mahkrun tam ya lu ai hta n-ga, Africa Continental ting a matu ngwi pyaw simsa lam lu wa hkra matut shakut nga ai majaw Chairman of African Union (AU) mung byin tai wa sai. Matut nna grau dam lada ai mungkan ting a simsa lam hta shang garum lu na matu, Nigeria gaw UN a Security Council kaw hpung shang mungdan byin tai wa u ga matu, akyu hpyi ya nga ga ai. Anhte ASEAN mungdan nkau gaw Mr. President galaw awngdang wa ai hpe kasi shatai mayu ga ai majaw hpaji jaw la na hpe ra sharawng ga ai” ngu ai ga manaw hte aten la nna lajin ga ai.

Mr. President:- “Sumtsan ga de na sa wa ai Jinghku ni hte hkrum lu ai majaw kabu ai. Kaja sha nga yang, Nigeria hpe simsa rawt jat wa hkra galaw lu na matu ngai kaw atsam nnga ai re. Ngai gaw lam woi awn ya ai sha rai nna, ta tut galaw ai ni gaw seng ang ai magam gun ni hte mungmasha ni a kahkyin gumdin ai n-gun hte jawm shakut sa wa ai majaw npawt nhpang hku nna loi li awngdang ai lam lu wa magang sai. Npawt nhpang ngu ai hta ahkyak htum gaw, shada a ntsa e mara raw ya hkat ai lam rai nna simsa lam hpe matut galaw sa wa lu ai lam rai nga ai. Anhte yawng jawm chye nga sai hte maren, kaning re ai magam bungli galaw na raitimung, npawt nhpang kaw nna galaw hpang ra ai. Npawt hpe ngang kang hkra gaw-gap tawn lu ai hpang kaga matut galaw mayu ai hpe lahkam langai a hpang langai matut galaw sa wa ai hte yaw shada tawn ai pandung de angwi ngwi du wa mai ai.

Nigeria kaw ja gumhpraw arang shaw nna hpaga yum ga sa galaw mayu ai maigan masha ni hpe alum ala hkap tau la nga ga ai. Mungdan kata kaw sa matut mahkai ai hta channel shalaw jang bungli hta shanut ai lam nga wa chye ai majaw, channel langai hpe hkrak sha lata la nna jahtuk sa wa na hpe n-gun jaw mayu ai. Seng ang ai ni yawng a matu rap ra ai akyu ara lu wa na matu mung, asuya kaw nna lam tam garum sa wa nga ga ai” nga nna tsun dan ai.

Dai hpang shi rem tawn ai, Ja Nga nawng, Gumhpraw Nga nawng, U tawng hte kaga u amyu myu ni hpe shi a sun kaw sa woi yu ai. Hpun kaba langai a lakung lakying ni yawng hta u tsip hkying kaba lam tsip tawn ai rai nna, u kanu ni gaw u tsip na kasha ni hpe lakawn ai nga yang lagat zawn rai nsen she wu nga pyen gamawng jawng ai hpe myit mi asharawng rai yu chyai let, Mr. President hte bai hkrum lu na hpe myit mada ai lam tsun nna shakram kau da ga ai.

Myenmung a matu constitution hpe 1947 hte 1974 ning kaw ka ai nga wa sai raitim, tara shang dai ni du hkra rai nlang ga ai majaw Myenmung kaw dai ni du hkra mungdan hpe uphkang ai tara pyi rai nlu yu ga ai, ngu yang nshut na re. Dai majaw mungdan kata kaw hkan shadik shatup sa wa nga ai kaw tara ai, ntara ai ngu tsun lu na matu shadawn sharam na tara rai nlu ga ai rai nna, Mr. Obasanjo tsun ai hte maren npawt nhpang hpe shawng shangang shakang la ai hku nna mungdan a matu tara lu ka shapraw hkra jawm shakut ra saga ai. Dai tara lu wa jang gaw, atsang langai a hpang langai lahkam sa ai hte anhte Wunpawng sha ni yawng a yaw shada tawn ai pandung de du wa lu na re, ngu nna kam hpa ai hpe lajin dat nngai rai.