KACHINNET

Ga Hpaw

         Tinang buga hpe tinang up, tinang Bum e tinang Du, kade a up hkang ai ningpu e mung n taw, Daru Magam ahkang aya hte tinang Du Mung Ga ni hpaw nna prat ban law law, wanglu wanglang nga pra hkrat wa ai Chyurum Wunpawng sha ni a amyu hte mungdan hpe makawp maga, share shagan ai myit jasat, mung maden maigan hpyen ninghkap gasat majan a lam ka ga nga yang, grai dadm lada nga mali ai.
        Hpa majaw nga yang, hpaawn langai a kata e amyu sha ni yawng gaw wuhpung langai sha rai nna, shinggyin ninghtang da ai lam galai nnga ai. Tinang shara (Tinggyeng Du Mung Ga) hpe tinang roi sai bawpa ni makawp maga ai ninghkap majan ladat ni naw rai nga mali ai.
        Bai nna, laili laika n chye a a marang, e dai ten na mabyin ni hpe azai ayang ka matsing sumting da ai lam ni mung nau wa nnga ai daram rai nga ai. Maigan masha ni ka da ai labau laika ni hpe bai sawk hkaja yu ai shaloi mung, n hkum tsup ai. Mabyin nkau ni gaw ntsa lam soisam sha ka da ai. Buga shara nkau mi hkan na Kaji Kawa ni a ninghkap majan a lam ni gaw, labau laika man ni hta lup makoi mat nga ai. Nkau mi gaw Kaji Kawa ni a mying ni shut taw nga ai lam hpe mu maram lu ai.
        Dai zawn labau laika man ni hta lup makoi, hkrai nan nga ai Wunpawng ginra na teng man ai labau mabyin ni hpe tam sawk shinggyin la nna, ka matsing sumting da na gaw, anhte yawng a Ningsang labau lit nan rai nga mali ai law.
         Ndai laika buk hta, Jiwa ni a Inglik mung maden ninghkap majan a lam hpe dep hkap lu ai daram tam sawk shinggyin la nna, tang madun dat ai rai li ai. Raitim hkum tsup sai ngu n lu tsun ai. Kaji Kawa share shagan ninghkap nkau mi a mying ni naw hprai ngam nga na re. Dai majaw htawm hpang de grau hkaum tsup ai labau laika buk byin tai wa lu hkra, amyu sha yawng jawm shakut sa wa ga, hpaji jawm jaw la na hpe mung myit mada let, ga saw dat nngai. Ndai laika buk gaw htawm hpang de grau hkum tsup ai labau laika buk byin pru wa lu na matu, mahta shamyet dawsha tai ya lu na re ngu, kam nngai.
Ndai labau mabyin hta lawm ai mare kahtawng, buga nkau mi gaw dai ni ten hta nnga mat sai. Dai majaw htawm hpang de kasha ni chye na loi na matu, buga ginwang hte shaning ladaw ni masat garan ginghka nna tang madun dat ai law.

(1) Asam (Mungnun) Ga Na, Ji Wa Ni a Inglik Ninghkap Majan
( 1821 – 1830 )

         A D. 1779 ning hta, Assam ga kaw na Kachin (Singpho) ni Ahom/Asom (Sam) hkawhkam hpe galang bai sa shang gasat ma ai majaw Ahom ni manu mana hten run ayai mat wa ma ai. Dai majaw Purnananda Burhagohain; The Prime Minister wa gaw Ahom nang shayi Rangili hpe, Kachin Duwa Bisa Nawng hpe regau kumhpa jaw nna, mahku mahkau matut lam tam wa wu ai. Dai Ahom nang shayi hpe Kachin Duwa Bisa Nawng mung, Ava hkawhkam Bodawpaya hpe jinghku matut mahkai, regau kumhpa bai jaw wu ai.
        Dai zawn Ahom ni a ginra de kachin ni gasat gala shanen shang wa ai hpe hkap shingdang na atsam n nga ai Ahom hkawhkam wa gaw, Lord Wellsesley ( Governor-General of India, 1798-1805) hpang de machyu pala hte rau, laknak ninggun (800) hte hpyen ninggun ni hpe hpyi shawn wu ai. Loard Wellesley wa mung hpyi shawn ai hta jan hkra, galaw ya wu ai. Shing rai, Inglik ni a karum ninggun hte Ahom ni gaw kachin ni hpe bai ninghtang gasat wa ma ai.
         Ndai zawn Assam ga kaw Ahom ni Inglik ni a karum ninggun hte Kachin ni hpe bai gasat wa ai gaw, 1821 ning hkan rai nga ai. Shing rai, Kachin ni nga ai Bramaputra pa layang de Inglik ni gasat shanen htu lung wa ma ai majaw, Kachin hte Hkamti ni gaw Sadiya mare kaw nna ninghkap gasat shadaw ma ai. Dai ten hta hpyen bu kaba Maha Bandula woi awn ai Myen hpyen ni (7000) mung, Assam ga kaw Inglik ni hpe gasat na matu, Ava (Inwa) kaw nna Mogawng de du lung wa ma ai. Dai shaloi Maha Bandula gaw Hungawng ga na jinghku Kachin Du ni hte jahkrum bawngban la nna, Jinghpaw hpyen la (1000) mung, Assam ga kaw Inglik gasat ai hta shang gasat karum lawm ma ai. Dai Assam ga na majan hta Hugawng ga na Jinghpaw hpyen hpung ni hpe woi awn ai ningbaw ni gaw;
1. Duwa Daihpa Gam
2. Sharaw La
3. Lasan Tang
4. Lawang Zau Li
5. Lawbum Zau Ri
6. Nding Walawbum Du
7. Zawngja Matsaw Hpi
8. Lahkum Zau Tawng ni rai ma ai.
       Shawng lam de Myen hpyen hpung ni gasat anut hkrat mat wa nna, hpang lam hku Kachin ni bai gasat mat wa ai majaw kachin ni sum kaba nsum ma ai sha, Assam mayam mung, hkying hku lu rim la ma ai.
Inglik ni gaw Kachin ni hta sinat laknak grau grung ma ai. Dai majaw 1825, February shata shawng daw ten e sha, Inglik ni Rongpur (Ancient Capital of Assam) hpe gasat zing la kau lu ma ai.
        Ndai zawn Assam ga e Inglik hpe Myen hte Kachin ni jawm gasat, majan byin nga ai ten hta sha, Inglik ni gaw Myen mung htumpa maga de nna gasat htu lung wa ma ai. Dai majaw Inglik-Myen htihkum (1) ngu na majan (Anglo-Burmese War) mung, 1824, March (5) ya shani kaw nna matut manoi byin mat wa sai. Raitim hpyen bu kaba Maha Bandula hkrat sum mat wa ai hpang kaw nna, Myen ni majan sum sai. Dai majaw Yandabo Myit Hkrum Shaka Laika (Yandabo Treaty) hpe 1826, February (24) ya shani galaw nhtawm, Myen ni Assam ga kaw gasat hkat ai majan mung sim mat sai. Raitim Inglik ni gaw Assam ga e kachin ni hte alak mi naw matut gasat hkat ra ma ai. Dai majaw Inglik hte Kachin ni mung, 1826, May praw (5) ya, Laban hpang (5) ya shani e Myit Hkrum Lam ( Agreement) galaw nna, majan hpe htingram shazim kau ma ai.

Dai Inglik – Kachin Myit Hkrum lam hta ta masat htu lawm ai kachin Du ni gaw;
1. Chawtaw
2. Lathan Thoyrung
3. Tunrong
4. Chekangla
5. Singnien
6. Topomka
7. Samtang
8. Beesa Bum
9. Towallah
10. Donphoomla
11. Seerola San
12. Hokap
13. Chowcha
14. Insala
15. Chowun
16. Meejong
17. Chowkhen
18. Chowra
19. Choodow
20. Chowkam
21. Sowdoo
22. Katanchawpha
23. Yeng Sung Zung
24. Chow
25. Latxe Ja Bong
26. Pooingnong
27. Panjow
28. Dotheujowphea
29. Changlang
30. Mingon
31. Koomjoy
32. Oraon ni rai ma ai.

Ndai zawn 1826, May shata praw (5) ya shani Inglik hte Kachin ni myit hkrum lam galaw da ma ai raitim, 1830 ning hta Hugawng ga de na Kachin Du ni gaw hpyen ninggun (3000) hte Assam mungdaw Lakhumpur de kalang bai shang sa wa nna, Lattora hte Tangapani mare ni hte rau pawng nhtawm, Inglik ni hpe gasat majan bai hpaw ma ai. Raitimung Capt. Neufville wa lung wa nna gasat mu ai majaw kachin ni gaw bum de bai kanut, htingnut mat wa ma ai.
Myen ni gaw Bandula hkrat sum mat wa ai hpang; Yandabo Shaka Laika (Yandabo Treaty) hte majan jasim kau sai majaw, ndai Assam ga de n lung mat masai.
Ndai gaw 1821 ning kaw nna 1830 ning hta, Kachin (Singpho) ni a lamu ga rai nga ai, Assam (Mungnun) ga de tawt lai kabye shang sa wa ai mung maden Inglik hyen ni hpe (Assam ga kaw nga ai kachin ni hte Hugawng ga na Jinghpaw kaji kawa ni ) ninghkap gasat ai ningshawng majan nan rai mali ai law.

(2) MANMAW GINWANG GASAT MAJAN POI NI
(1885-1898)

        Hpang jahtum na Myen hkawhkam Tipaw hpe 1885, November (28) ya shani IngLik ni rim la kau ma ai. Dai shaning jang, December (19) ya hta e, IngLik hpyen du kaba General Prinda Gard woi awn ai hpung ni Manmaw gade lai lung wa ma ai. Shing rai lung wa ma yang, Myen hkawhkam kasha Bo Sao Yan Naing a hpung ni hte Jinghpaw hpyen hpung ni pawng nna, Seinhkan the Sawadi shara ni hta ninghkap gasat ma ai. Raitim n lu shadaw dat mu ai majaw IngLik Dap ni Manmaw de lai shang wa ayang, Jinghpaw share jaubu ni rai nga ma ai;-

1. Hpunggan Gitrawn Sinwa Naw
2. Bawmung Tang
3. Maji Lung La
4. Ma Gawm
5. Warabum Zau Gawng
6. Lasham Saraw Naw ni woi awn nna, Manmaw Minjawng Kung e bai sa htim gasat ma ai. Dai kaw mung IngLik ni hpe n lu gasat manga kau mu ai. Dai majaw Brigradier General Norman the Major C.B Cooke woi awn ai IngLik dap ni gaw 1885, December (28) ya shani Manmaw mare hpe zing la kau ma ai. Shing rai Manmaw mare MaLi Hka kau e hpyen dap kaba hpe jung da nna, Jinghpaw ni a ninghkap ma jan hpe hkap shadaw ma ai.
        1886, January praw (1) ya shani e, Manmaw ginwang Mansi dap na Cononel langai ningbaw ai IngLik hpyen ni gaw lagaw dap, gumra dap the rai nna, hpyen ninggun (538) hte Hpunggan Gitrawn Ga de gasat shanen htu lung wa ma ai. Dai zawn gasat sa wa ai mung maden hpyen hpung ni hpe Hpunggan Duwa Bu Lung woi awn ai hpyen hpung ni, hpyen ninggun (1,000) hte Manje mare kaw nna deng (4) tsan ai shara e hkap gasat ma ai. Ndai gasat poi hta lahkawng maga ram ram hkala nba hkrum, hkrat sum ma ai. Jinghpaw ni gaw Hpunggan Gitrawn Ga de htingnut mat wa nna dai yang e hput di let, (6) ning tup ninghkap gasat lai wa ma ai.
        1886, February hta mung , Manmaw the Sawadi e dap jung nga ai IngLik dap ni hpe Major Mainwarring hte Capt. Wace yan woi awn nna Mogawng de lai lung wa ma yang, Hpunggan Duwa Bu Lung a hpyen hpung ni Shawnghtawk mare baw kaw hkap gasat mu ai. Dai gasat poi hta Capt. Wace the Sergeant(1) hkala hkrum mat ai majaw, JngLik ni bai htingnut yu mat wa ma ai.
        1886, November hta Jinghpaw hte Sam ni pawng nna, Manmaw mare IngLik dap hpe shana yuptung hpawa e shang hpya ma ai. Raitimung masha ninggun, laknak ning gun ni n bung ai majaw bai htingnut mat wa ra ma ai.
        Inglik mung maden hpyen ni gaw Hpunggan Duwa a hpyen hpung ni hpe hkrit tsang ma ai majaw, Hpunggan Duwa a hpyen hpung ni shanu nga na zawn nawn ai mare kahtawng shagu hta, Inglik hpyen hpung ni hpe shara jahkrat da ma ai.
        1887, November hta Manmaw hte deng (5) tsan ai Si- in mare na Inglik hpyen dap hpe Jinghpaw hpyen hpung ni shang hpya dang la kau ma ai. Dai hta n ga, Inglik ni zing madu shanen la kau sai kaga mare kahtawng ni hpe mung, Jinghpaw ni bai gasat dang la ma ai. Ndai gasat poi ni hta Inglik ni ram ram hkala machyi hkrum katut sha ma ai. Dai majaw Jnglik ni gaw tat kau ai mare buga ni hpe bai gasat kashun la lu na matu, hpyen ninggun kaba hte, hpyen man garan nna htim gasat sa wa ma ai. Dai zawn htim gasat sa wa ai Inglik hpyen ni hpe Chyetaw-jipa e bai hkap gasat mu ai.
        1888, February praw (4) ya shani e, Manmaw ginwang, Malang mare kaw Inglik hpyen la (50) hte Jinghpaw hpyen hpung ni hkrum kadup ai gasat poi hta mung, Inglik hpyen la (10) hkala nba hkrum nna marai (4) hkrat sum mat ma ai. Dai majaw Inglik hpyen hpung ni machyu wan yam, malu masha ni mahkra tat kau da nna hprawng dumbri mat wa ma ai. Dai hprawng htingnut mat wa ai Inglik hpyen dap ni gaw Manmaw hpyen dap kaw karum wa hpyi la nhtawm , Capt. Smith woi awn nna Hampshire dap na hpyen ma (60) , masat (17) Bingala lagaw dap na hpyen ma (150) hte, myawk tauhpau ni hte hpawn rai; hpyen ninggun (200) jan hte bai htim gasat lung wa ma ai .Dai zawn gasat htu lung wa ai Inglik dap ni hte Malang mare na Jinghpaw ni February praw (7) ya shani e, gasat anut hkat ma ai. Dai gasat poi hta mung, Inglik mung maden hpyen ni maga de na hpyen Du (1) hte hpyen ma (4) hkrat sum mat wa nna, hpyen ma (18) hkala hkrum ma ai majaw, bai hprawng htingnut mat wa ra ai.
           1888, February (21) ya shani e mung, Mauklun mare na Inglik dap hpe Jinghpaw ni shang gasat hpya kau ma ai. Dai gasat poi hta Lieut. Hawker hkrat sum mat wa nna, Inglik hpyen hpung ni dumbri dumbra rai mat ma ai. Matut nna February shata laman hta sha, Hpunggun Duwa a hpyen hpung ni hte Sao Yan Paing a hpyen hpung ni pawng nna, Mogawng, Sikaw, Kyaw- gawng hte Sawadi mare na Inglik hpyen dap ni hpe, langai hpang langai shang gasat hpya kau ya mu ai.
          Shing rai, lani hte lani grau grau ja wa ai Jinghpaw amyu sha ni a ninghkap majan ni hpe jasim kau lu na matu, hkan gasat ma ai Inglik dap ni gaw 1888, March praw (1) ya kaw nna (28) ya laman hta , Zi Du ni a mare kahtawng (10), mam dang (34000) jan hte dumsu, nga wuloi (55) tup sat shagrawm kau ya ma ai.
         1888, March (30) ya shani e, Major Gurfit woi awn ai Inglik hpyen hpung ni hte Sao Yan Paing woi awn ai Myen hte Jinghpaw hpyen hpung ni , Binbung mare kaw gasat anut hkat ma ai. Dai gasat poi a majaw Jinghpaw ni a ninghkap dahpren shara (4) tup hpe tat yen kau ra ma ai.
         1888, May hta Si-u mare na Inglik hpyen dap hpe Jinghpaw hpyen hpung ni shang hpya ma ai. Raitim Jinghpaw ni a maga hpyen ninggun nlaw ai majaw, marai (20)tup hkrat sum ai hte bai htingnut mat wa ma ai.
          1888,June hta, Lwesaing hte Tonhon (Dunghkung) mare na Jinghpaw hpyen hpung ni gaw Si-u mare na Inglik dap hpe shang hpya zing la kau ma ai. Dai majaw Inglik dap ni gaw tat kau sai Si-u hpyen dap hpe bai gasat kashun la lu na matu, bai htim gasat sa wa ma ai. Raitimung hpyen ma (21) hkrat sum ai hte hprawng htingnut mat wa ra ma ai.
         1888, September hta, Hpunggan Duwa a hpyen hpung ni gaw Inglik dap ni galang bai htim gasat majan hpaw ma ai. Dai laman hta sha, Yungbin mare na Jinghpaw hpyen hpung ni mung ,mung maden Inglik dap ni hpe hkap gasat ma ai.
        1888,December hta, Mungmyit Saw Bwa U Kham Laing a Sam hpyen hpung ni hte Lwesaing Tohon (Dunghkung) mare na Jinghpaw hpyen hpung ni pawng nna, Inglik dap ni hpe Manmaw ginwang, Mule mare lahta kaw a ja awa hkap gasat ma ai. Dai gasat poi hta, Jinghpaw hpyen hpung ni a majaw Inglik hpyen la (50) tup hkrat sum mat wa ma ai.
        1892, July hta, Jinghpaw share jaubu ni marai (15) gaw, mung maden Inglik dap ni hpe Seinhkan bum hkyet kaw hkap gasat ma ai. Raitimung laknak nbung , masha ninggun n law ai majaw Jinghpaw share jaubu ni yawng, rim kau ai hkrum ma ai.
        1897-98 ning laman hta byin lai wa ai Inglik mung maden ninghkap gasat majan poi ni hta, Tinggaw ga e byin ai gasat poi gaw laja lana, sawng dik rai nga ai.
        Shing rai, dai ten e hpyen ninggun (2000) daram du hkra law wa ai Jinghpaw rawt malan hpyen hpung ni hpe gasat shagrawt kau lu na gaw, dai ten hta Inglik dap ni a matu nloi mat nga malu ai. Dai majaw Jinghpaw de na ningbaw ni hpe lu rim ya jang gumhpraw kumhpa shagrau jaw na lam, Inglik ni ningdau shabra da ma ai. Ndai zawn, Jinghpaw bumga masha ni a ninghkap majan ni grau grau ja wa ai hpe gasat shagrawt shazim kau lu na matu mung maden Inglik ni gaw masing ladat ni amyu myu shaw wa ma ai.

(3) MEZA MAZUP GASAT POI ( 1886)

1886 ning hta, Jinghpaw bumga hpe gasat zing la na matu Mali Hka lam hku htu lung wa ai Inglik mung maden hpyen hpung ni hpe, Jinghpaw share jaubu ni Meza Hka Mazup kaw a ja awa hkap gasat shadaw ma ai. Dai gasat poi hta woi awn ai Jinghpaw share jaubu ni gaw;
1. Zibum Duwa Zau Dan
2. Uga Duwa Sinwa
3. Maran Lana Duwa Zau Bawm
4. Maji Duwa Zau Ing
5. Slg. Dashi Sharoi (Kawn Agyi)
6. Magwi-Chyai Duwa N-awn Zau Ra
7. Dande Duwa SagaGumman
8. Kawa-kawng Duwa Ladap Gawng
9. Namna Duwa Badip La Ba ni rai ma ai.
Ndai gaw, moi kaw nna Chyurum Wunpawng sha ni hta ginru ginsa labau nga ai hte maren ,Jinghpaw Wunpawng amyu sha kaji kawa ni gasat padang dip la tawn ai lamu ga rai nga mali ai Meza Ga kaw nna, Anhte a Mungdan, Anhte a Mung Ga kata de ,tawt lai kabye shang sa wa ai maigan hpyen ni hpe ninghkap gasat shadaw ai lam rai nga mali ai. Hpang jahtum laknak ninggun nbung ai majaw htingnut mat wa nna, Mogawng majan de wa hpawm gasat mat wa sai lam, labau hta mu chye lu ai.

(4) SHWIGU HTE KATHA GINWANG NINGHKAP GASAT MAJAN POI NI (1886-1898)

        1886,April (18) ya shani e, mung maden sa wa ai Inglik hpyen hpung ni hpe Myothit hte Seinhkan lapran na bum hkyet kaw Gara Du ni aja awa hkap gasat ma ai.
        1886, February hta, Shawnghtawk mare baw kaw Hpunggan Duwa Bu Lung a hpyen hpung ni e hkap gasat manga kau dat ai majaw, Katha mare de bai htingnut yu mat wa ai Major Mainwarring hte Captain Wace yan woi awn ai hpyen hpung ni gaw, Katha hpyen ninggun (500) hte, myawk tauhpau (5) jat la hkra rai nna, Mogawng ga de bai lung wa ma ai. Shing rai lung wa ma yang, 1886, May (22) ya shani e, Gara mare baw kaw Gara Du aja awa bai hkap gasat ai hkrum ma ai. Dai Gara mare gasat poi hta Captain Lyles hte hpyen ma (5) hkala machyi hkrum ma ai majaw Inglik dap ni Katha mare de bai htingnut yu mat wa ma ai. Dai hpang, Katha kaw nna bai rawt lung wa ma yang mung, Sawadi mare na Jinghpaw ni aja awa hkap gasat ai bai hkrum katut sha ma ai. Raitimung Inglik hpyen hpung ni dai hpe manga kau nna, Manmaw ga de du lai lung wa lu ma ai.
        1892, January (6) ya shani e, Katha ga dingdung maga nga ai Laika Du ni gaw, Inglik mung maden hpyen ni hpe ning hkap gasat majan hpaw ma ai.
        1893 ning hta, Bumlai Bum na Sadan Du ni gaw Laika Ga na Inglik dap hpe shang gasat hpya ayai kau ya mu ai. Dai aten laman hta sha, Hkaraw Lahpai Du ni mung, Loilaw mare na Inglik hpyen dap hpe sa shang hpya kau ma ai.
       1898 ning hta e Gara Du ni gaw Inglik mung maden hpyen ni hpe ninghkap majan galang bai hpaw ma ai. Dai majaw Gara Du ni a ninghkap majan hpe jasim kau lu na matu, Katha mare na Inglik Duwa kaw nna htingram dat kasa hpung ni hpe , sin langa hte hpawn di nna, Gara mare de dat dat wu ai. Raitimung dai du sa wa ai htingram dat kasa ni yawng hpe Gara Du ni sat sharu kau ya mu ai. Dai majaw Inglik hpyen hpung ni gaw hpyen ninggun kaba hte Gara Ga de htim gasat, htu lung wa ma ai. Dai zawn gasat htu lung wa ai Inglik dap ni hpe, lu ai machyu pala , hpyen ninggun hte Gara Du ni aja awa ninghkap gasat ma ai. Raitimung masha ninggun, laknak ninggun ni nbung ai majaw, Gara Du ni hprawng yen kau da ra ma ai.
      1898 ning hta sha, Shwigu mare na Inglik hpyen dap hpe Gara Duwa woi awn ai Jinghpaw hpyen hpung ni sa shang gasat ma ai. Ndai Shwigu gasat poi hta Gara Duwa mung, amyu hte mungdan amatu asak ap nawng, hkrat sum mat wa sai.

(5) MYITKYINA GINWANG NINGHKAP GASAT MAJAN POI NI (1886- 1907)

1.MALI MAYAN, SINBO GA GASAT POI NI(1886-1888)

         1886 ning hta ,Major Mainwarring hte Capt. Welock yan woi awn ai Inglik hpyen hpung ni hka lam hte hkarang lam hku rai nna, Mogawng ga de lung wa a yang, Sinbo ga de shang wa ma ai. Dai shaloi Magau Duwa hte Maran Hpindu Duwa a hpyen hpung ni aja awa ninghkap gasat ma ai. Raitimung Inglik ni gaw dai hpe gasat manga kau nna Mogawng mare de du lai lung wa ma ai. Shing rai, Mogawng e U Kala hpe Myo-uk dang da nna, Manmaw ga de bai ginhtang yu mat wa ma ai. Ndai gaw shawng na lang Inglik ni Mogawng ga de du shang sa wa ai rai sai.
        1888, April (15) ya shani, Magau Du ni a ginra de gasat htu lung wa ai Inglik dap ni hpe, Magau Duwa a hpyen hpung ni gaw hkrun lam yawng hpe pat shakyet hkap kau nna aja awa gasat mu ai. Raitim hpyen ninggun n bung ai majaw mare kahtawng ni hpe tat yen kau da ra ma ai. Ndai gasat poi a majaw Magau Du ni ahputdi dahpran shara (8) tup, Inglik dap ni gasat zing la kau ya mu ai. Inglik mung maden hpyen ni gaw Magau Du ni a mare kahtawng ni hpe wan nat jahten kau ya nna, nai mam malu masha ni hpe mung, kashun la mat wa ya ma ai.
        1888, April (19) ya shani e mung , Magau Duwa a hpyen hpung ni hte Inglik dap ni Sinbo ga kaw gasat anut hkat ma yang, dai gasat poi hta Inglik hpyen Du (1), hpyen ma (3) hkrat sum nna, hpyen Du (5) hte hpyen ma(30)jan hkala machyi hkrum ma ai.
       1888, May shata praw e mung , Sinbo makau na Nampapa Inglik hpyen dap hpe Magau Duwa a hpyen hpung ni shang hpya nna wan nat dingdung kau ya mu ai. Dai hta n ga;Le – chyu Maw hte Mogawng hka lam hku lai sa, lai wa re ai Inglik dap ni a li, sanghpaw ni hpe mung , Magau Duwa a hpyen hpung ni jahkring hkring hkap gasat shagrawm kau ya ya di mu ai.

2. SANA KAWNG GASAT POI NI (1888- 1907)

         1888, April praw (1) ya shani e, mung maden Inglik hpyen hpung ni gaw Sana Kawng (ya na Myitkyina mare ) de, Namti hkahku, Naura Yang lam hku lung wa ma ai. Shing rai lung wa ai Inglik dap ni hpe Sana Lahtaw Duwa Singneng chyem Raw hte shi a dauma Shingrai Wa woi awn nna, Lawklawng mare kaw aja awa ninghkap gasat ma ai. Dai Lawklawng mare gasat poi hta Inglik dap na Gorya hpyen la hte Gorhka hpyen la ram ram hkrat sum mat ma ai. Sana Du ni maga de na mung;
1. Htingraw Gaitsu Wa
2. Singneng Naw
3. Lahpai Nting Tu ni, amyu hte mungdan a matu asak ap nawng, hkrat sum mat wa ma ai.
        Hpang jahtum laknak ninggun nbung ai a majaw Sana Lahtaw Du ni Lawklawng mare hpe tat kau da ra ma ai. Inglik ni gaw Auchye mare hte Lawklawng mare kaw hpyen dap jung da ma ai. Dai hpang Nhkai Bum lai, Mali Hka lam hku yu wa nna Sana Kawng e dap jung da nna, hpyen la (60) jahkrat tawn da ma ai.
        1892 ning , December (12) ya shani e, Sana Kawng (Myitkyina mare) na Inglik hpyen dap hpe Sana Du ni shang gasat hpya ayai kau ya ma ai. Dai zawn Inglik dap hpe shang gasat, hpya ayai kau ya ai lam gaw; Sana Kawng e dap jung nai Inglik dap na Gorhka hte Gorya hpyen la ni Sana Singneng Chyem Raw a madu jan Gumhkawng JaBau hpe ninggun hte yum roi ya ma ai. Dai majaw Sana la ni hte mayu dauma ni yawng masin pawt nna, Shingrai Wa ningbaw ai Sana Du ni gaw hpyen share jaubu Njung Banang Hkru Wa hte Wadu La Hpyihpai Wa yan hpe saw la hkra rai, Mali hka hku kawa wawn htu yu hkrat wa nhtawm, shana yup tung hpawa e dai hpyen dap hpe shang gasat hpya ayai kau ya ai rai ma ai. Dai shaloi ndum shami yup taw nga ai Gorhka hte Gorya hpyen la (30) jan hpe, hpyen Du wa hte hpawn sat sharu kau ma ai. Sana Du ni ahpyen hpung ni gaw Myo-uk rung hte asuya dum nta ni yawng hpe mung, wan nat dingdung kau da ya ma ai. Shing rai gasat nga yang, yupsu yupma e nam maling de hprawng dum bri mat wa ai Myo-uk Duwa, lam Duwa U Myint kyaw hte hpyen la ningkau mi sha lawt mat wa lu ma ai. Ndai gasat poi gaw Sana Du ni a hpyen hpung ni (2) lang ngu na sa shang gasat ai rai malu ai.
        1895, April praw (4) ya shani e mung, Wakaw Ta woi awn ai Sana Lahtaw Du ni a hpyen hpung ni petrang mare na Inglik dap hpe sa shang gasat hpya ma ai.
        1907 ning, March (12) ya shani e, Auchye ga na Inglik ni rim sharen da ai. Shingrai La hpe Inglik Palik ni sat kau ya ma ai. Dai majaw Sana Du ni masin pawt nna, Auchye Inglik dap hpe shang gasat, hpya ayai kau ya mu ai.

(6) MOGAWNG GINWANG NINGHKAP GASAT MAJAN POI NI (1886-1888)

        1886, December hta, Major Mainwarring hte Capt. Hasting yan woi awn ai Inglik dap ni hpe Myo-uk Mawng Htun Kyaw e woi nna, (2) lang ngu na Mogawng ga de du lung wa ma ai. Raitimung Mawng Htun Kyaw gaw Jinghpaw hpyen hpung ni hpe hkrit ai majaw, Manmaw ga de bai ginhtang yu mat wa wu ai. Shawng na lang du lung wa ai shaloi, Inglik ni Myo-uk san da ai U Kala hpe Mogawng ga na Jinghpaw share shagan jaubu ni gyam sat kau ya mu ai. Dai majaw U Kala a kasha U Po Saw hpe Sinbo ga de shaga la nna, Mogawng Myo-uk bai galai san da ma ai. Raitimung U Po Saw gaw Jinghpaw hpyen hpung ni hte wa hkawm pawng mat wa nna, Inglik ni hpe bai ginhtang gasat wu ai. Dai majaw Capt. Armstrong woi awn ai Inglik hpyen hpung ni gaw, hpyen ninggun (50) hte U Po Saw a hpyen hpung ni hpe1887 ning, shaning ningnan aten kaw nna hkan tam gasat ma ai. Dai gasat poi ni hta; U Po Saw a ma Bo Hti hte Jinghpaw hpyen hpung maga de na ram ram rim hkrum ma ai. Inglik ni gaw dai rim la lu ai bawng ni hpe Manmaw hkyuk htawng de sa nna sharen da ma ai.
        1887, February (24) ya shani e Mogawng de lung wa ai Inglik dap ni hpe Upo Saw a hpyen hpung ni hte Jinghpaw hpyen hpung ni pawng nna hkap gasat ma ai. Dai gasat poi hta mung, Jinghpaw maga de na ni ram ram rim la hkrum ma ai. Inglik ni gaw dai rim la lu ai bawng ni hpe Manmaw de, hka li hte htaw sa na hkyen lajang ma ai. Raitimung , lawt mat wa ai ni e hka li ni yawng nat sharu kau ya mu ai.
        1887, April hta Manmaw htawng kaw na Bo Hti lawt pru wa nna, Zi share jaubu (3) hte pawng nhtawm, Mogawng mare kaw nna deng (5) tsan ai Bum mare hta hpyen ninggun kahkyin ninghtan la ma ai. Dai shiga hpe na lu ai shaloi, Lieut. O’ Donnel hte Capt. Eliott yan woi awn nna bum lung dap, lagaw dap, gumra dap ni hte dai mare gasat poi gaw ram ram wa laja lana byin ai gasat poi langai mi rai nga ai. Kade nde na hpyen hpung ni man hkrum ep ep rai htim gasat, kahtam azat, galun hkat ma ai. Dai majaw Inglik hpyen hpung ni ram ram hkala machyi hkrum, hkrat sum mat ma ai. Jinghpaw hte Myen hpyen hpung maga de na mung, marai (18) tup hkrat sum mat ma ai. Dai majaw, dai Bum mare hpe yen kau da ra ma ai.
        1887, September (27) ya shani e mung, U Po Saw hte Jinghpaw hpyen hpung ni shanu nga ai de, Capt. Triscott hte Major Adamson yan woi awn ai Inglik dap ni gasat htu lung wa ma yang, Mogawng Nyawng Chyedauk mare kaw hkap gasat manga kau dat ai hkrum ma ai. Dai gasat poi hta manga kau dat hkrum ai Inglik dap ni gaw, Kamaing mare kaw nna kawng lam hte hka lam hku rai, hpyen man lahkawng garan nna htim gasat yu hkrat wa ma ai. Dai zawn yu hkrat wa ai Inglik hpyen hpung ni hpe mung, jawm wang gasat mu ai majaw, Inglik dap ni ram ram hkrat sum, hkala machyi hkrum mat ma ai.
        1888, May (20) ya, shana hkying (9:00) ten kaw nna Jinghpaw , Myen hte Sam ni pawng ai hpyen ninggun (400) jan gaw, Lieut. O’ Donnel hte Capt. Eliott yan woi awn ai Mogawng hpyen dap hpe shang htim gasat hpya ma ai. Dai gasat poi gaw hpang shani (May, 21 ya) chyingtung ten du hkra gasat anut hkat ma ai. Shana e htep htep rai nna htim galun , kahtam azat, gap hkat ma ai majaw Inglik hpyen dap kaw mang (49) ngam da ma ai. Ndai Mogawng gasat poi gaw marai (100) daram hkrat sum mat wa hkra, grai laja lana gasat anut hkat lai wa sai majan poi kaba langai mung rai nga ai. Ndai majan poi hta Inglik hpyen la (8) hkrat sum nna, marai (15) tup grai laja lana hkala nba hkrum ma ai.

Ndai Mogawng gasat poi ni hta woi awn ai Jinghpaw Du ni gaw;
1. Sama Duwa Gumseng Li
2. Duwa Kadung Seng
3. Duwa Hpaukan Seng
4. Duwa Walaw bum Tu
5. Duwa Hpunggaw Zau Ba
6. Duwa Lagyen-hku Hka Du
7. Duwa Lahpai Hpaunu Gam
8. Duwa Hpungan Ura Naw
9. Duwa Hpungan Zau
10. Duwa Hkachyang Tu
11. Duwa Ure Gam
12. Duwa Namnawn Zau Hte
13. Duwa Numraw Zau Htoi
14. Duwa Lahkyen Gam
15.Duwa Ura Seng ni rai ma ai. Ndai Mogawng mare gasat poi ngut mat ai hpang e mung, Lungseng Maw ga de lai lung wa ai Inglik dap ni hpe Mogawng hte Kamaing lam lapran kaw Sama Gum Seng Li a hpyen hpung ni bai hkap gasat mu ai.

(7) SAM MUNG, MUNGMYIT GINWANG GASAT MAJAN POI NI (1888-1890)

      1888, Janauary shata hta, Lieut. Nugent woi awn ai Mungmyit mare na Inglik dap hpe Jinghpaw hpyen hpung ni shang gasat hpya kau ma ai. Dai gasat poi hta Lieut. Nugent hte hpyen ma(1) hkrat sum mat wa nna, hpyen ma (6) hkala hkrum ma ai.
1888, April(6) ya shani e mung, Hpunggan Duwa hte Sao Yan Paing a hpyen hpung ni pawng nna, Mungmyit mare Inglik dap hpe galang bai shang gasat hpya ya mu ai. Dai majaw Inglik dap ni gaw Hpunggan Du ni a rudi dahpran shara rai nga ai Hkawan mare hpe myawk hte gap bun ya mu ai.
      1888, December (15) ya shani e , Dunghkung Duwa a hpyen hpung ni shanu nga ai shara de Major Blundell woi awn ai hpyen ninggun (500) hte Major Greenway woi awn ai hpyen ninggun (300) lawm ai Inglik dap ni htim gasat htu lung ma wa yang, Major Greenway a dap ni hte Jinghpaw hpyen hpung ni Lwesaing mare makau kaw hkrum kadup, gasat anut hkat ma ai. Dai gasat poi hta Inglik hpyen du (1) hkrat sum mat wa nna, hpyen ma(7) tup hkala hkrum ma ai. Matut nna, December (28) ya shani e mung, Dunghkung mare kaw gasat hkat ma yang, lahkawng maga hkala machyi hkrum ma ai.
      1890, May shata hta, Dunghkung mare na Inglik hpyen dap hpe Jinghpaw ni galang bai shang hpya ya mu ai. Dai shaning e sha, Manmaw hte Jelan kaw nna lung wa ai Inglik dap ni hpe Manghang Duwa Lahpai Naw Seng a hpyen hpung ni Nam – um hte Motawng lapran kaw hkap gasat ma ai. Dai gasat poi hta manpyawng yu nga ai Inglik Duwa hpe Manghang Duwa Lahpai Naw Seng e, hpun kaw lung nna htunghpau sinat hte shingte gap sat kau wu ai. Dai hkrat sum mat wa sai Inglik Duwa a moi mang hpe Manghang kaw nna Nam-um hte Motawng de sa ai lam numbraw kaw makoi mayang lup da ma ai.

(8) MOHNYIN GINWANG NING HKAP GASAT MAJAN POI NI (1888-1893)

       Inglik ni gaw Jinghpaw ni a ninghkap gasat majan ni grau grau ja wa na hpe hkrit tsang ma ai majaw, Capt. R. A. Triscott ningbaw nna Mohnyin ga maga de mung, hpyen man garan nna sa wa ma ai. Dai zawn hpyen man garan nna sa wa ai Capt.R.A. Triscott a shawng lam hpyen hpung ni hpe Jinghpaw hte Sam hpyen hpung ni pawng nna, Mohnyin mare kaw aja awa hkap gasat mu ai.
       1888, February hta , Pungkraw Duwa woi awn nna, mung maden Inglik dap ni hpe ninghkap gasat majan hpaw ma ai. Dai majaw Lieut.O’ Donnel, Dr. Twomey hte Dr. Paul (Civil Surgeon) ni woi awn nna, hpyen ninggun (140) hte Pungkraw Du ni a ga de htim gasat sa wa ma ai. Shing rai gasat htu lung wa ai Inglik dap ni hpe, Pangga Bum lagaw, Nam Padawng Hka kau e naw but de jawng nga ma yang, Pungkraw Duwa a hpyen hpung ni1888, February (18)ya shana ningrim daw ten e, sa htim gasat ma ai. Dai majaw Inglik dap gaw,1888, (19) ya shani e ,Nam Padawng Hka kaw Inglik hpyen la (40) hpe hti ngam kau da nna, Tawngsi mare , Pangga mare hte Maru mare ni langai hpang langai de shang gasat sa wa ma ai. Dai zawn gasat shanen sa wa ai mung maden Inglik dap ni hpe, Pangga mare hte Maru mare na Jinghpaw hpyen hpung ni dakrin dalang ninghkap gasat manga kau dat mu ai.Dai majaw Inglik hpyen hpung ni ram ram hkala machyi hkrum mana sha ma ai hte, hprawng htingnut mat wa ra ma ai.
       1888, May shata kaw nna Nawng Lut Pa (Lainawng Pa) maga de mung, Jinghpaw ni a Inglik mung maden ninghkap majan ni gaw matut manoi byin mat wa nga sai. Gyi Gaw Pa de na Jinghpaw ni mung, hpyen dap shagreng, hpyen ninggun ni shinggyin ninghtan la nna, 1890 ning, May hta mung maden Inglik ni hpe rawt malan, ninghkap gasat majan hpaw ma ai.
       1892, January praw (6) ya shani e, Lainawng Pa na Jinghpaw hpyen hpung ni hte Inglik dap ni hkrum kadup gasat anut hkat ma ai. Dai shani e sha Sinwa Wa woi awn ai Gyi Gaw Pa na Jinghpaw hpyen hpung ni hte Inglik dap ni mung, Maihtawng mare kaw aja awa gasat hkat ma yang, dai gasat poi hta Duwa Sinwa Wa hpe Inglik ni lu rim la kau ma ai.

(9) KAMAING GINWANG NINGHKAP GASAT POI NI(1888- 1914)

1. SAMA, DUMBUNG GASAT POI NI

        1888,February praw (1) ya shani e, Kadung Du ni hte Sama Du ni a lamu ga de gasat htu lung wa ai mung maden Inglik hpyen ni hpe, Sama Gum Seng li woi awn ai Lahpai Du ni aja awa ninghkap gasat ma ai. Ndai gasat poi hta Jinghpaw maga de na marai (20) tup, amyu hte mungdan a matu asak ap nawng, hkrat sum mat wa ma ai.
1888, February (19) ya shani e mung, Sama ga hpe gasat zing la kau na matu htu lung wa ai Lieut. O’Donnel a hpyen hpung ni hpe, Sama Gumseng Li a hpyen hpung ni sama ga mare kaw hkap gasat mu ai. Dai gasat poi hta, Inglik hpyen Du (2) hte hpyen ma (11) tup hkala hkrum mat ma ai majaw Inglik dap ni hprawng htingnut mat wa ma ai.
        1888, October hta, Sama hte Dumbung mare de galang bai gasat htu lung wa ai Capt. Wliott adap ni hpe, Sama Gumseng Li a hpyen hpung ni aja awa hkap gasat mu ai. Kahtap nna hpyen ninggun jat karum lung wa ai Lieut. O’ Donnel a dap ni hpe mung , aja awa ninghkap gasat manga kau dat mu ai.
         Lieut. O’ Donnel woi awn ai lagaw dap na hpyen la (50) , hpyen pyada (240) hte myawk kaba (2) lawm ai Inglik hpyen hpung ni gaw, 1889, January praw (7) ya shani e, Mogawng kaw nna Sama ga hpe gasat zing la lu na matu rawt lung wa ma ai. Ndai zawn gasat lung wa ai Inglik dap ni gaw, 1889, January (11) ya shani Kamaing mare hpe shawng gasat zing la kau nna, hpyen pyada (150) hpe mung, dai yang e shara jahkrat da ma ai. Dai hpang Sama ga mare de bai matut gasat sa wa ma yang, Sama Gumseng Li a hpyen hpung ni hte aja awa gasat anut hkat ma ai. Raitimung Sama Gumseng Li a hpyen hpung ni, laknak ninggun n bung ai majaw htingnut yen kau da ra ma ai. Shing rai, Inglik dap ni gaw Sama mare hte Panghka mare hpe gasat zing la kau ma ai.
        Ndai zawn mare kahtawng ni langai hpang langai hkrat sum mat wa ai raitim ,myit n daw mat ai sha, 1889, January (26) ya shani e, Myen, Sam hte Jinghpaw hpyen hpung ni pawng nna, Kamaing mare na Inglik hpyen dap hpe pyi sa shang htim gasat, hpya wa ma ai.
       1889, January (30) ya shani e mung, Lieut. O’ Donnel a dap ni Sama Dumbung mare de kalang bai gasat htu lung wa ma yang, Sama Gumseng Li a hpyen hpung ni aja awa bai hkap gasat ma ai. Ndai gasat poi hta Inglik hpyen Du (3)hte hpyen ma (18) tup hkrat sum mat ma ai. Matut nna, February hta kalang bai gasat htu lung wa ai Inglik dap ni hpe mung, Sama Gumseng Li a hpyen hpung ni hkap gasat ma ai. Ndai gasat poi hta Inglik hpyen ni maga de na marai (21) tup hkrat sum ma ai. Jinghpaw maga de na mung, marai (20) tup, amyu hte mungdan a matu asak ap nawng , hkrat sum mat wa ma ai.
        Inglik asuya ni gaw Sama Gumseng Li woi awn ai Lahpai Du ni hte gasat ai majan ni hta ram ram machyi hkrum, hkrat sum mat ma ai. Mdai majan poi ni hta, Lahpai Du ni maga de na mung, mare kahtawng (34) , dum nta (9320) hte, nai mam dang (194, 000) daram wan nat jahten kau ya ai hkrum ma ai. Inglik ni gaw Sama Gumseng Li hpe lu rim ya jang, gumhpraw lap 3000/- kumhpa shagrau na lam (Wanted Order) shiga shabra da ma ai. Dai majaw Sama Gumseng Li mung, Miwa hkran ga, Shadan Krung de (18) ning daram hprawng makoi nga mat wu ai. Inglik asuya ni gaw Sama Gumseng Li hpe rim na Wanted Order hpe 1907 ning hta shaprai gun kau ma ai. Dai majaw Sama Gumseng Li mung bai wa nna, 1910 ning hta Inglik asuya ni hte Simsa Lam Myit Hkrum Masat galaw ma ai.
        Dai Simsa Lam la nga ai ten hta Inglik asuya ni gaw, Jinghpaw Du ni nlawm ai sha ,Myen ni hte lamu ga jarit masat ai lam hpe 1914 ning hta galaw ma ai. Dai majaw Hugawng ga hte Kamaing ginwang na Jinghpaw Du ni gaw Inglik ni hpe rawt malan gasat ai lam galang bai byin wa sai.
        Shing rai, kasu gabrawng wa ai hpe gasat shagrawt, jasim kau na matu htu lung wa ai Inglik dap ni hpe, Sama Gumseng Li a hpyen hpung ni Lamai Kawng (Lamai Hka) kaw hkap gasat mu ai. Raitim Inglik hpyen hpung ni hpe n dang gasat manga kau lu ma ai majaw, Sama Gumseng Li mung Tawng je Hkahku de hprawng makoi yen mat wu ai. Ndai Lamai Kawng gasat poi hta Sama Gumseng Li a kasha Shadan Gam hkrat sum mat wa nna, Shadan Tang hpe Inglik ni lu rim la kau ma ai. Inglik asuya ni gaw Shadan Tang hpe prat htawng jahkrat kau ma ai. Dai majaw dai ni du hkra Shadan Tang a lam hpa shiga n na mat sai. Inglik mung maden hpyen ni hpe asum n jaw, laknak n jahkrat, share shagan ai wa Sama Gumseng Li gaw Tawng je Hkahku e hprawng makoi yen nga yang, nsoi nsa hkyet mat wa sai majaw sumsing hkrun lam de wundoi mat wa nu ai rai.

2. URU SENGMAW GA NA NINGHKAP MAJAN POI NI

        Capt. R.A. Triscott woi awn ai Inglik dap ni gaw Duwa Kansi Naw yan Duwa Kansi La hte Mogawng kaw 1887, February (6) ya shani hkrum bawngban ma ai. Shing rai myit hkrum lam lu nna, Uru Ga (Kansi Ga ni) gaw Inglik asuya ni up hkang ai kata de rai mat wa sai.
        Dai zawn Kansi Du ni hte myit hkrum lam lu ma ai raitimung, 1888, May shata Lama Bum ga de du lung wa ai Inglik dap ni hpe, hpyen share wa Hkahkran Tu woi awn nna hkap gasat dat mu ai. Shing rai, Uru Lungseng Maw ga e Inglik ninghkap gasat majan poi ni gaw matut manoi byin mat wa sai. Dai majaw Inglik asuya ni mung, majan jasim kau lu na ladat ni shaw wa ma ai. Ningbaw wa Hkahkran Tu hpe majan htingram ga ngu masu agaw shaga la nna, rim la kau ma ai. Share jaubu wa Hkahkrang Tu mung, bawng dung htawng rawng sharen da ai hkrum nga yang, nsoi nsa hkyet mat wa nu ai rai.
        1890, May shata kaw nna Inglik asuya ni gaw lungseng maw ninghkun ni yawng hpe zing up la kau ma ai. Dai majaw Sengmaw ga e Inglik mung maden ninghkap gasat poi ni matut manoi bai byin mat wa sai

.3.LAHTAW NINGRU GA, GASAT MAJAN POI NI (1914, DECEMBER)

       1914, December hta, Sama Duwa Gumseng Li kaw nna mayu Lahtaw Ningru Du ni hpang de, Inglik mung maden ninghkap majan hpaw na lam shiga shana dat wu ai. Dai majaw Duwa Ningru Sinwa Gam woi awn nna hpyen ninggun (50) jan hte Mr. J. T.O. Barnard (Banladu), C.I.E yan Major Scott (Sagauk) a Inglik dap ni hpe, 1914, December hta e, Maru Warawng Du ni a mare kaw nna deng (2) jan tsan ai Wuloi Bai Kadawng kaw hkap gasat ma ai. Ndai gasat poi hta Ningru Du ni hpang maga de karum gasat lawm ai Du ni gaw;
1.Duwa Auhkye Yaw
2.Duwa Shabau Zau Htaw
3.Duwa Hpaga Tu
4.Maru Warawng Du Jan Sama Htu Raw ni rai ma ai. Wuloi Bai gasat poi hta Inglik hpyen ni ram ram hkala machyi hkrum mat ma ai majaw hprawng htingnut mat wa ma ai. Ndai gasat poi hta Ningru Sinwa Gam a hpyen hpung ni gaw, sinat laknak hte machyu pala ram ram padang dip la lu ma ai.
         Wuloi Bai gasat poi ngut mat ai hpang Inglik asuya ni gaw Ningru Du ni hte majan htingram jasim kau na matu, Myitkyina Hkayaing-uk a malai Nzang Wa hpe Ningru ga de dat dat ma ai. Dai du sa wa ai htingram dat kasa Nzang Wa hpe Ningru Du ni rim gyit la nna, gadoi dumrit nhtawm hpun hta noi jen sat kau ya mu ai. Dai majaw Inglik dap ni gaw Gorhka dap ni hpe woi nna, Ningru Ga hpe gasat zing la kau na matu 1914, December htum wa mahka e kalang bai htim gasat htu lung wa ma ai. Ndai lang gasat htu lung wa ai Inglik dap ni hpe mung, Ningru Sinwa Gam ahpyen hpung ni Kalat Nda kaw hkap gasat shadaw ma ai. Raitim ndai gasat poi hta sinat laknak ninggun nbung ai hta n ga, hpa-awn wa Ningru Sinwa Gam hkrat sum mat wa nna, Duwa Shabau Zau Htaw mung hkala hkrum mat ai. Dai majaw Ningru Sinwa Gam a hpyen hpung ni kanut mat wa ra ma ai.
       Inglik mung maden hpyen ni gaw Ningru mare ni rai nga ai; Mapawbum, Mahkye Kawng mare ni hpe wan nat kau da ya ma ai. Ga kata e htu lup makoi da ai nai mam ni hpe mung tam sawk la nna, atsai awai nat shagrawm kau ya mu ai.
        Inglik hpyen hpung ni gaw Duwa Ningru Sinwa Gam a madu jan hte kasha (ma chyangai naw re) hpe mung sat kau ya na matu hkan tam wa ma ai. Dai majaw Duwa Ningru Sinwa Gam jan gaw 1932 ning du hkra, Kachyi Htu Ga (Mali Nmai Walawng ) de hprawng makoi, yen nga mat wu ai.
     Ndai Ningru Ga gasat poi ni hta lawm ai Duwa Auhkye Yaw,Duwa Shabau Zau Htaw hte Duwa Hpaga Tu ni gaw India mungdan, Assam(Mungnun Ga) de hprawng makoi yen nga mat ma ai.
     Kalat Nda gasat poi ngut mat ai hpang Inglik asuya ni gaw Ningru Ga gasat poi ni hta lawm ai hpaawn ni yawng hpe shaga shapraw la nna rim kau ma ai.Raitim Tawngchuk Duwa Lawa Sharoi du lung wa nna, Inglik Asuya ni kaw akroi anoi hpyi nem tawngban, pahkam hkam ya ai majaw bai dat ya ma ai. Bai dat ya ai hta lawm ai hpaawn ni gaw;
1.Duwa Ningru Zau Ra
2.Duwa Ningru Zau Nan
3.Duwa Ningru Ura Awn
4.Duwa Ningru Gumja
5.Duwa Ningru Du Naw
6.Duwa Ningru Zau Tang
7.Duwa Ningru Lauban Naw ni rai ma ai.
       Ningru Du ni hte Sama Du ni gaw, ndai Inglik ninghkap gasat majan poi ni a majaw ram ram hkala machyi, si hkrum mat ma ai. Nai mam lusha ni mung atsai awai nat shagrawm kau ya ai hkrum ma ai. Dai majaw mungchying sha ni ram ram wa ruyak jamjau hkrum sha lai wa masai.

4.INGLIK DAP NI GRAU NINGGUN DAT WA AI LAM

Inglik asuya ni gaw lani hte lani grau grau ninggun ja wa ai Jinghpaw hpyen hpung ni hpe gasat shagrawt, jasim kau lu na matu masing ni jahkrat wa ma ai. Dai majaw shanhte a hpyen dap ni hpe lawu na hte maren shara jahkrat da nna Jinghpaw hpyen hpung ni hpe hkap shadaw ma ai.

No.              Mare/ Kahtawng mying             Hpyen ninggun
1.                     Mogawng hpyen dap                        400
2.                     Kamaing hpyen dap                          100
3.                     Mogawng lahta kaw                           50
4.                     Mogawng lahta, Nyawng Pinta mare  100
5.                     Mogawng Hkanam, Padip mare         100
6.                     Mali mayan, Hokat mare                     65
7.                     Sinbo mare                                         55
8.                    Nawng Lut Pa de                               100

       1892 ning, January (6) ya shani e, Hugawng ga na Jinghpaw hpyen hpung ni hte Inglik dap ni aja awa gasat anut hkat ma ai.
Dai majaw Inglik dap ni gaw 1892 ning kaw nna hpyen ninggun ni kahkyin jat la nhtawm, lawu na hte maren hpung (7) garan nna Jinghpaw ni a mare kahtawng shagu de rawt gasat sa wa ma ai.
-Hpung (1) Inglik dap ni ... Sadung, Sama ga;
                  Mali Hka a Sinpraw hkran de
-Hpung (2) Inglik dap ni ... Seinhkan maga de
-Hpung (3) Inglik dap ni ...Mali mayan Sinbo ga maga de
-Hpung (4) Inglik dap ni ... Mogawng ginwang grup yin de
-Hpung (5) Inglik dap ni ... Shwigu hte Gwi Gaw Pa maga de
-Hpung (6) Inglik dap ni ... Nhkai Bum, Namti Hkahku, Lahtaw Sana ga, Auchye
                  hte Nhkum Sabaw ga de
-Hpung (7) Inglik dap ni ... Mohnyin ginwang Hupin, Nawng Lut Pa, Kamaing,
Uru Sengmaw ga hte Sama Dumbung ga e, rai nna Jinghpaw ni a gasu kabrawng ai lam hpe jasim lu hkra matu ninggun dat gasat wa ma ai.
      Hugawng ga na Jinghpaw ni gaw Inglik hpyen ni hpe dap pram gasat majan ladat hte hkap gasat sat di mu ai. Dai majaw Hugawng ga hpe 1920 ning daram kaw nna she, tsep kawp zing madu up hkang la lu ma ai.

(10) SINPRAW HKRAN, SADUNG HTE LAWHKAWNG GINWANG GASAT POI NI(1890-1900)

                                                          Fort Harrison Sadung hpyen dap bunghku

       1890 ning, February hta Sadung ga de lung wa ai Major Mainwarring hte Capt. Eliott a hpyen hpung ni hpe, Jinghpaw ni sumwum up majan ladat hte hkap gasat nna Inglik hpyen la ram ram wa sat sharu kau ma ai. Dai majaw Inglik dap ni ninghtoi (13) ya tup gasat hkat nna she, Sadung ga de lung wa lu ma ai. Dai gasat poi hta woi awn ai Jinghpaw share jaubu ni gaw;
1. Duwa Sadung Zau Gawng
2. Duwa Sadung Zau Awng
3. Duwa Chyinghtawng Zau Seng
4. Bumwa Wujaw Zau Mun
5. Bumwa Warawng Ah Zau
6. Lahpai Wahtang Zau
7. Wawhkyung Padang Seng
8. Hpakawn Lanu Zau
9. Mishi Kawn Naw
10. Dashi Naw ni rai ma ai.
       Matut nna, February shata hta sha, Sana mare de lung wa ai Jinghpaw ni aja awa hkap gasat ma ai. Dai majaw Inglik dap ni n dang hkam wa nna, Bum Masum e dap jung nga ai shanhte a hpyen hpung ni hpe karum hpyi ra ai madang du mat ma ai.
        1891, December (21) ya shani e, Major A.E. Dalzell hte Mr. A. Syminton yan woi awn ai hpyen hpung ni Sadung ga de lung wa ma yang, Bum Kahtawng hte Hpunggan mare grup yin na Jinghpaw ni aja awa ninghkap gasat ma ai. Dai majaw Inglik dap ni gaw Jinghpaw mare ni hpe hkan nat kau da ya ma ai. Matut nna December (23) ya hta mung, Major Mainwarring hte Capt. Eliott yan woi awn ai hpyen hpung ni, Sadung ga na Jinghpaw mare ni hpe wan nat kau ya ma ai.
        1891,December (25) ya shani e, Sadung ga de hpyen ninggun jat lung wa ai Major Yule a hpyen hpung ni hpe, Jinghpaw ni hpyen ninggun (100) daram hte sumwum up hkap gasat mu ai. Dai majaw Major Yule a dap ni 1892, January (30) ya shani she, Sadung ga de du lung wa lu ma ai.
        1893 ning hta Major (2) woi awn ai Inglik hpyen hpung ni Lawhkawng ginwang, Htawlang Ga de du lung wa ma yang, Htawlang ga na Maru amyu sha ni hpe Hawng Dai hte Tu Li yan woi awn nna hkap gasat manga kau dat mu ai. Dai gasat poi hta Inglik hpyen hpung ni marai (3) hkrat sum mat wa nna, ram ram hkala machyi hkrum ma ai majaw bai htingnut yu mat wa ma ai.
       Bumga de gawan hkawm na hte Jinghpaw ni a rawt malan hpyen ni hpe gasat shazim kau na matu, Manmaw Pyada Du Kaba Mr. H. F.Hertz;D.S.P hte Lieut;Col. H. Langtry yan woi awn ai hpyen hpung ni gaw 1898 ning, March (23) ya shani e, Manmaw kaw nna Mungwai, Maikung, Hpakum lam hku rawt lung wa ma ai. Shing rai, grai ruyak jamjau hkrum ai hte, March shata (28) ya shani she, Sadung mare de du lung wa ma ai. Sadung mare du ai shaloi mung Nshawn Hka wora hkran (Mungwan Valley) de na Miwa hpyen ni marai(60) jan hkap gasat ai hpe hkrum katut ma ai. Shing rai gasat nga yang, nam mali laja ai kata grup grup de na mung, Jinghpaw nhtu hte htim gasat wa ma ai. Dai majaw Inglik hpyen Du Lieut; Col. Lang try hte Manmaw Pyada dap na Jinghpaw hpyen ma (2) hkala hkrum ma ai.
        Dai hpang Sadung mare kaw nna Sengme kahtawng de bai matut sa mat wa ma yang mung, Miwa hte Jinghpaw hpyen hpung loi mi e hkap gasat mu ai majaw, Inglik dap na Jinghpaw hpyen ma (1) hkala hkrum ma ai. Matut nna Maipat kahtawng de lai sa wa ma yang, Jinghpaw ni marai (60) daram, grai ninggun ja ai hku, aja awa hkap gasat ai hpe hkrum katut sha ma ai. Shing rai, dai ni mahkra hpe gasat manga kau nna she, Nshawn Hka maga na Mungwan ngu ai mare (Miwa ga jarit) de du sa wa lu ma ai.
Miwa ga jarit kata de tawt lai kabye shang sa wa ai Inglik dap ni hpe mung, Miwa hkran de nga ai Jinghpaw Wunpawng amyu sha ni hpe Duwa Maran Zau Tawng woi awn nna, aja awa ninghkap gasat manga kau dat ma ai. Ndai zawn amyu hte mungdan a matu du daw, sai hkaw hkam let makawp maga lai wa sai majaw, Miwa mungdan asuya ni kaw nna mung hkungga shagrau let ,Madu Up Hkang Mungdaw ni masat jaw da ma ai.
       1898-99 ning kaw nna Inglik asuya ni gaw Jinghpaw ni hte gasat gala grau mahta ai shara hkan e, hpyen dap bunghku kaba ni gaw gap shagreng nna, Jinghpaw rawt malan hpyen hpung ni hpe hkap gasat shadaw ma ai. Dai hpyen dap bunghku ni hta na mying dan hkung dik ai gaw, Loingu hpyen dap hte Sani Hku dap rai nga malu ai.
     1900 ning daram hta , hpyen ninggun (400) lawm ai Inglik dap ni gaw Waingmaw mare kaw nna Sadung ga de lung wa ma yang, Waingmaw mare kaw nna deng(26) tsan ai Mungli Hka hking gau e, hpyen share wa Hpaukyang Gam, Hpakawn Lanu Zau hte Sadung ga na Jinghpaw Du ni woi awn nna aja awa ninghkap gasat shadaw ma ai. Dai shaloi Inglik hpyen dap ni hpe lam woi madun, woi lung wa ai yan gaw,Kumbang Tu hte Pauhtang Shingrip yan rai ma ai. Dai Mungli Hka gasat poi hta, Capt.Harrison hte hpyen ma(70) jan hkrat sum mat ma ai.Dai majaw Sadung hpyen dap bunghku hpe, majan hta hkrat sum mat wa sai Capt. Harrison hpe myit dum nga na matu,Fort Harrison ngu nna amying shingten jaw da ma ai. Inglik dap ni gaw hkrat sum mat wa sai hpyen la ni a hkang hta, hpyen ninggun bai jahpring jat bang la nna, matut gasat htu lung wa ma ai. Dai majaw Sadung ga na Jinghpaw ni gaw, Sana mare a dingdung maga de nga ai Sam Mada Bum hte Dinggri Hku de hprawng htingnut, yen mat wa ma ai. Shing rai, dai shara ni hta dahpran la nna bai ninghkap gasat ma ai.
      Mungli Hka gasat poi ngut mat ai hpang, hpyen ninggun bai jat la nna htu lung wa ai Inglik dap ni gaw, shanhte lung wa ai lam dingyang na mare kahtawng ni hte Hpunggan mare na Jinghpaw ni, shanhte hpe gasat ai nga nna, mare ni hpe wan nat kau da ya ma ai.
      Shing rai matut lung wa ai Inglik dap ni gaw, Zi hte Jinghpaw ni dap jung nga ai Sam Mada Bum hte Dingri Hku de du lung wa ma ai. Dai shaloi Jinghpaw hpyen hpung ni e, kaduk kata kaw nna gap sharu bun ai hte lungrap ni dan bun di ai hpe katut hkrum mana sha ma ai majaw, Inglik hpyen la(100) jan hkrat sum mat ma ai. Ndai gasat poi gaw shata (8) tup gasat anut hkat ma ai. Hpang jahtum Jinghpaw ni Dinggri Krung de htingnut yen mat wa nna, dai yang e bai hput di dahpran la let, ninghkap gasat ma ai. Raitimung, hpyen ninggun hte laknak ninggun ni n bung ai majaw Dinggri Hku dap hpe mung tat kau da ra ma ai. Inglik hpyen hpung ni gaw, Sana mare hte Ulai- hku mare hpe wan nat jahten kau da ya ma ai. Dai hpang Sadung Hka e bai dahpran la nna ninghkap gasat ma ai raitimung, n lu shadaw mu ai majaw Jinghpaw ni dai shara kaw nna bai htingnut yen mat wa ma ai. Ndai Sadung Hka gasat poi hta Jinghpaw maga de na;
1. Wahpaw Gun
2. Yawngnaw Gam
3. Nji Gam
4. Yawngchyung Gam ni hkrat sum mat ma ai.
       Inglik dap ni gaw Jinghpaw ni dai zawn numdaw hte numdaw, ninghkap gasat ai hpe manga kau nna, Sadung ga de du lung wa ma ai. Shingrai, Duwa Sadung Zau Awng hpe rim la nna Myitkyina htawng hta sharen bang da ma ai. Dai hpang Katha htawng de bai htawt sit sharen bang da ma yang, Duwa Sadung Zau Awng mung, Katha htawng hta nsoi nsa hkyet mat wa nu ai.
      Sadung ga na Zi hte Jinghpaw ni gaw Inglik mung maden ni a kata de jahkrat, asum jaw nna shang wa ai lam n nga ai sha, Sadung mare a sinpraw maga e nga ai saga Pa, Zaukrung, Bumwa, Muntarinhpyu hte Yinnaw mare ni de hprawng yen nga mat ma ai. Shingrai, Sadung mare kaw nna deng(4) jan tsan ai Bumwa mare kaw, malu masha, machyu laknak hte masha ninggun ni kahkyin la nna, shana shagu Sadung ga de sa shang gasat sat rai ma ai. Dai majaw Inglik dap ni gaw Jinghpaw ni a dahpran shara rai nga ai Bumwa mare hpe sa gasat hpya kau ya mu ai. Jinghpaw ni mung nam mali de hprawng yen mat wa ma ai. Raitimung machyu pala, wan tsi hte malu masha ni yak hkak wa ai majaw, hpang ja htum Inglik ni htingnut ai lam hpe myit hkrum ,hkap la kau ra ma ai.
      Inglik ni dai zawn yam sha ai hpe n kam hkam ai majaw, Sadung makau grup yin na mare kahtawng ni rai nga ai Chyightawng, Luhtawng, Saga pa, Sadung Pa hte Nbu kawng mare na Jinghpaw ni gaw hpyen ninggun (500) jan hte , Sadung bunghku Inglik dap hpe (7) ya tup gasat wang shakyet tawn da ma ai. Dai gasat poi hta Bumwa mare na Lahtaw Gam hte Myawkhkye Naw yan hkrat sum mat ma nna, Jinghpaw ni mung bai htingnut kanut mat wa ma ai.

(11) SINPRAW HKRAN GA, SAMA BUM GASAT POI NI(1892-1893)

       1892, December (12) ya shani e, Capt. Boyce Morton hte Mr.H.K.Hertz yan woi awn ai Inglik hpyen hpung ni Sama Bum hpe gasat zing la na matu htu lung wa ma yang, Talawji mare kaw Jinghpaw ni hkap gasat ma ai. Dai gasat poi hta, Inglik Kaichyan dap na Lieut. Dent hkala hkrum mat wa ai majaw, Inglik dap ni bai htingnut mat wa ma ai. Dai hpang matut nna bai lung wa ma yang mung, Nhkram mare hte Sama mare lapran e, Nhkram Duwa Dumhpya Tu Ba, Sama Duwa Zau Lung hte Hpalap Shaw Gawn ni woi awn nna aja awa hkap gasat ma ai. Raitimung dai hpe manga kau nna, 1892, December (14) ya shani Inglik hpyen hpung ni Sama ga de du shang wa ma ai.
        1892, December (31) ya hta, Sama ga e Gumlau Hpung (Gumchying Gumsa Du ni hpe Gumlau ai Hpung) ni woi awn nna, Capt. Boyce Morton hte Lieut. Grent a Inglik dap ni hpe htim gasat ma ai. Ndai gasat poi hta Capt. Boyce Morton, Mr. Barupmiya hte hpyen gyi, hpyen ma yawng marai (102)tup hkrat sum mat ma ai.
        Dai majaw Sama Bunghku Inglik hpyen dap hpe, majan hta hkrat sum mat wa sai Capt.Bouce Morton hpe myit dum masat dingsat hku nna, Fort Morton ngu amying shingteng jaw da ma ai.
        Sama Bum e 1892, December (14) ya kaw nna 1893, January (5) ya du hkra ,Inglik dap ni hpe Jinghpaw ni wang shakyet da nna shani shana, matut manoi, aja awa htim gasat mu ai.Dai majaw Lieut. Drever gaw hpyen Palik (100) hpe Myitkyina e kahkyin la nna, Lieut. New Bold a sinpraw hkran maga de na hpyen hpung ni hte pawng nhtawm, Sama ga de htim gasat htu lung wa ma ai.
Sama Bum gasat poi hta woi awn ai Jinghpaw share ninghkring ni gaw;
1. Duwa Sama Zau Ba
2. Duwa Sama Zau Lung
3. Lagyi La Hpri
4. Duwa Maitawng Zau Tawng
5. Nbau- yang Brang
6. Hpalap Shaw Gawn
7. Dumhpya Zau ni rai ma ai.
        Jinghpaw ni gaw Sama Bum e dahpran la nna (6) ning tup, Inglik ni hpe ninghkap gasat ma ai. Dai majaw Fort Morton Sama hpyen dap hpe mung, nlung bunghku kaba hte kum da nna, Jinghpaw rawt malan hpyen hpung ni hpe hkap gasat shadaw ma ai. Ndai Sama Bum hpe gasat zing la lu na matu Inglik ni hpyen ninggun (1200) hte gasat ma ai.
Matut nna Hpalap Bum hpe gasat zing la na matu htu lung wa ai Inglik dap ni hpe mung, Hpalap Bum na Nhkum hte Lahpai Du ni aja awa ninghkap gasat dat mu ai.
       Sama Bum e ndai zawn matut manoi byin mat wa ai gasat poi ni hpe ginchyum maram yu dat ai shaloi, Inglik ni a Sinpraw Dingdung hpyen man hta, Bat (7) laman e, hpyen ma ni yawng marai (120) tup hkrat sum mat wa nna, hpyen Du (3) hkala nba hkrum mat ma ai.

(12) HKAHKU MUNG, SUMPRABUM GUNWANG GASAT POI NI(1893-1914)

        1895, January (13) ya shani e,Hkahku Mung de lung wa ai Inglik dap ni hpe Sabaw Myihtoi Wa woi awn nna, hpyen ninggun (20) daram hte Sahkrap mare kaw hkap gasat mu ai.Dai majaw Inglik dap ni January (15) ya shani bai ginhtang yu mat wa ma ai.
1907 ning hta mung, Hkahku Mung de lung wa ai Inglik dap ni hpe Jinghpaw share jaubu ni rai nga ma ai:
1. Kawna Naw
2. Nhtung-hka Naw
3. Njung La
4. Maran Naw
       Htinghpyi La ni woi awn nna, Machyang Ga kaw hkap gasat ma ai. Ndai Machayng Ga gasat poi hta share jaubu wa Htinghpyi La hkrat sum mat wa ai.
       1913 ning hta, Mr. Leonard hte Mr. Porter yan woi awn ai Inglik dap ni, sumprabum lam na Lahaza mare hpe gasat zing la kau ma ai. Shingrai, matut nna lai lung wa ma yang, Kawa Pang makau na Pinlum Bum, Wawang Kawng de du lung wa ma ai. Dai shaloi Jinghpaw share jaubu ni rai nga ma ai:-
1. Duwa Hpawlam Grawng Li
2. Sabaw Naw Ningmawk
3. Shaan Uma Naw
4. wawang Awng Naw
5. Labang La
6.Nhpra Htingnan ni woi awn nna, laisi myawk krawk la nhtawm, hkap gasat ma ai. Ndai Wawang Kawng gasat poi hta, Inglik hpyen ni maga de na marai (4) hkrat sum nna, marai(4) hkala nba hkrum ma ai. Jinghpaw ni maga de na gaw Shaan Uma Naw hte Nhpra Htingnan yan hkala hkrum mat ma ai.
      Dai shaning e sha, Inglik ni gaw hpyen ninggun bai jat nna, Wawang Kawng mare hpe htim gasat, wan nat kau ya ma ai. Ndai gasat poi ni ngut mat ai hpang, Britisha mung masa salang A.C.Kinnist woi awn ai Inglik dap ni gaw, Jinghpaw share jaubu ni hpe hpa n di na; mara mung n la na; Britisha asuya ni hte htinglu htinglai nna, atsawm sha hku hku hkau hkau rai rau nga ga nga, masu agaw shaga la nhtawm, Hpawlam Grawng Li hte Sabaw Naw Ningmawk yan hpe rim la kau ma ai. Shing rai, Sumprabum htawng e sharen da ma yang, Sabaw Naw hte Hpawlam Grawng Li gaw, Inglik mung maden hpyen ni a lata hta n si na; si timung madu a dailup daihpang ga e she si na nga nna; shat mung nsha, hka mung nlu rai, galeng gumkan nna sha nga ma ai. Dai majaw Inglik ni gaw shan hpe Myitkyina de du hkra, rap hte hpai shayu la ma ai.Dai hpang Myitkyina e tara jeyang nna, shan a nsoi nsa hkyet mat ai shani du hkra, Katha htawng hta prat htawng sharen bang kau ma ai.
       Inglik asuya ni gaw ndai zawn, Jinghpaw rawt malan ningbaw ni hpe rim la nna, prat htawng jahkrat kau ya ma ai raitimung, Jinghpaw Bumga masha ni a ninghkap majan ni gaw zim mat ai lam n nga ai sha n ga; 1914 ning hta, Wawang Lahpai Du ni gaw Myitkyina hte Putau ga bum mayan hkan e, Inglik mung maden ni hpe rawt malan gasat majan ni bai hpaw wa ma ai.

(13) HKAHKU MUNG, PUTAU GINWANG GASAT POI NI (1901-1902)

1901 ning hte 1902 ning hta, Putau Ga de lung wa ai Inglik mung maden hpyen ni hpe Rawang hte Lisu amyu shani aja awa ninghkap gasat manga kau dat mu ai. Dai hta n ga, Miwa mung jarit e nga ai Lisu amyu sha ni mung, share jaubu wa Riti Tu woi awn nna hpyen ninggun (500) daram hte, Pura Pa mare makau e dap jung nga ai Inglik hpyen dap hpe 1901, May hta sa gasat hpya ma ai. Matut nna, La-ru hte Changmaw Hka mayan hkan e mung, Inglik mung maden ni hpe ninghkap gasat ai majan poi ni gaw matut manoi byin mat wa nga ai.
1902, February (13)ya shani e, Putau ga kaw Jinghpaw , Lashi hte Lisu hpunau myit rum hpyen hpung ni hte Inglik hpyen hpung ni aja awa gasat anut hkat ma ai.
Inglik asuya ni gaw 1914 ning hta she Putau ga hpe tsep kawp gasat zing la kau lu ma ai. Shingrai, Putau ga e Fort Hertz ngu ai hpyen dap bunghku hpe ngang ngang kang kang galaw da nna, Jinghpaw ni a ninghkap majan hpe hkap shadaw gasat ma ai.

(14) HKAHKU MUNG, UMA GA NA NINGHKAP GASAT POI NI (1928)

1928 ning hta, Uma Ga Mali- Nmai Walawng de Mr. Robert woi awn ai hpyen hpung ni, Mali Hkrang hte Jahti- Hkrang Walawng de Mr. Laynett woi awn ai hpung ni, Htara hte Nmai Walawng de Mr. Botton woi awn ai hpung ni, rai nna gasat shanen htu lung wa ma yang, Mahtum Mairawn Ga de du lung wa ma ai. Dai shaloi, Hpawa Ga na Kumhtu Hkyet, Wahpya mare kaw Jinghpaw share jaubu ni rai nga ma ai:-
1. Lawhkum Zau Gawng
2. Nbangdap Zau Gawng
3. Mairawn Zau Tawng
4. Nbau Tang
5. Hpawlam Hpya Tang
6. Dinghkang Gawng
7. Uhka-lang Manau
8. Ntang Tu Rin
9. Wahkau Tu
10. Mahtum Chyauhpa
11. Shadan Ninglawng La
12. Maka-jung Hpin- yawn Pungtsip ni woi awn nna, hpyen ninggun (70) daram hte aja awa hkap gasat ma ai.

Dai gasat poi hta hkrat sum mat wa ai Inglik hpyen ni gaw:-
1. Capt.E.M. West,I. A (Officer Commanding Escort)
2. Lance Naik Agam Singh (The Eastern Battalion of the Myitkyina Military Police)
3. Zawg Ze (Armed Peon attached to Mr. Porter) ni rai ma ai. Hkala hkrum mat ai ni gaw:-
1. Sepoy Naran Chettri (The Eastern Battalion of the Myitkyina Military Police)
2. Bal Bahadur Thapa (Capt. West’s Servant)
3. Sumhka Sinwa (Dhooly Bearer) ni rai ma ai.
        Dai zawn gasat nga ai shaloi, Mr. Porter a ga gale ya ai wa (Interpreter) Slg. Shadan La hte shi a hpung ni gaw, nam maling kata de hprawng dumbri mat wa ma ai majaw lawt mat wa lu ma ai.
Dai zawn gasat nga ai shaloi, “gap mu law, gap mu law” nga nna baumawng dum let marawn ninggun jaw ai , asak (13) ning daram sha re ai Hpaugyi Gawng ma kasha hpe sha, Inglik hpyen ni gap sat kau lu ma ai. Ndai gasat poi hta Jinghpaw ni machyu wan yam htum mat wa ai majaw, htingnut yen mat wa ra ma ai.
        Dai gasat poi ngut mat wa ai hpang, Inglik ni gaw Mahtum mare de bai ginhtang wa nna, dai gasat poi hta woi awn ai ningbaw ni yawng hpe shaga shapraw la nhtawm , rim kau ma ai. Inglik ni gaw Nbangdap Zau Gawng hte Mairawn Zau Tawng yan hpe dam jaw ai hku nna, manu mana kaba la ai chying hpe Myitkyina du hkra hpai shangun mu ai. Dai hpang Inglik asuya ni gaw, rim la lu ai Jinghpaw ningbaw ni hpe Myitkyina e jep jeyang nna, nkau mi hpe (6) ning, nkau mi hpe(10) ning, nkau mi hpe gaw prat htawng jahkrat kau ma ai. Shingrai, bawng dung sharen da ai hkrum nga ma yang, share shagan ai Jinghpaw ningbaw nkau mi gaw htawng kata e, asak sumri sumdam di mat wa ai majaw, sumsing hkrun lam de wundoi mat wa masai rai.
      Ndai gasat poi gaw Jinghpaw Wunpawng amyu sha, kaji kawa ni a hpang jahtum ngu na Inglik mung maden hpyen ni hpe ninghkap gasat ai majan poi mung, rai mali ai law.

GA HPUNGDIM

Ndai gaw anhte Jinghpaw Wungpawng amyu sha Kaji Kawa ni, Tinang dai, Tinang nga nna Jaw prat langai hpang langai, Mung Madu hku up hkang nga pra hkrat wa ai kata de, tawt lai kabye shang sa wa ai maigan hpyen ni hpe buga shara shagu, ginra shagu hta ningbaw ningla ni woi awn nna numdaw hte numdaw rai, ninghkap gasat manga lai wa sai Ji, Wa ni a Mung makawp maga, share shagan ai labau rai nga mali ai. (Miwa hte Kala mungdan e shanu nga ai Chyurum Wunpawng sha ni mung, du daw, sai hkaw hkam let amyu hte mungdan hpe makawp maga lai wa sai majaw, dai ni mungdan asuya ni kaw nna “Mungdan a Share Shagan ni (National Heroes)” ngu nna shagrau sha- a, hkungga let, mungdaw ni masat da ya mu ai.)
Hpang jahtum e, machyu laknak ninggun ni nbung ai majaw asum jaw kau ra mat ai raitimung, Myen Mungdan shanglawt lu wa na lam jawm shakut ai hta, Myen Mungdan kata na mungchying sha amyu bawsang yawng hte myit hkrum myit ra, rau ta gindun let, awng padang ninglaw lu hkra, bai shakut lai wa masai law.

JINGHPAW WUNPAWNG KAJI KAWA NI A INGLIK MUNG MADEN NINGHKAP MAJAN
(AD. 1821 – AD. 1928)
BY
DAKKASU HTOI SAN