Kachin
Sub-State Wunpawng labau ahkyak daw ni
Lahta
Sam mung Mungmyit, Sinli ga (sh) Kachin Sub-State ginra hta amyu Wunpawng
sha ni tinang a dailup daihpang shatai, madu up gaiwang ni hpe gaw maden
let hpunau Sam, Balawng amyu ni hte mung kanawn mazum nna nga pra hpawng
de nga ga ai gaw ban prat law law rai saga ai. Mungkan a masa lam amyu
myu a majaw, Kachin Sub-State Wunpawng ginra gaw n myit mada ai galai
shai mat wa ai labau mabyin law law rai nga ai. Shing re masa lam amyu
myu a majaw amyu Wunpawng sha ni hta, sum machyi nga ai amyu sha labau
hkringhtawng hpe bai matut gawgap sa wa ra saga ai. Daini na Wunpawng
ramma ni tinang a amyu sha labau mabyin hpe sawk sagawn hkaja nna, amyu
sha lam hpe shatsaw sharawt sa wa na grai ra ahkyak nga ai. Ya kaba wa
nga ai Wunpawng ramma ni chye lu na matu Kachin Sub-State Wunpawng amyu
sha labau ahkyak daw ni hpe kadun ai hku tam sawk madun dat ga ai.
(i) Chyurum Wunpawng sha ni gaw, Hkranghku
majoi hta nga chying nga ring law htam mayat maya gan ga wa saga ai majaw,
dingda maga de lamuga ninghtawn tam, bu htawt bu rawt majen je yu wa ma
ai. Nkau mi Manmaw lam hku, nkau mi Sakhkung hka lam hku yu hkrat wa ma
ai. AD 1500 ning daram aten kaw nna, amyu Wunpawng sha ni gaw Mungmyit,
Sinli ga hta tinang a madu up gaiwang gaw de nna nga chyam nga bra wa
sai. Shingrai Wunpawng sha ni yu hkrat wa ma yang, mi shawng shawng kaw
nna, nga nga sai Wa Loila, Balawng, Sam amyu ni hte shara nkau hpe laja
lana n gasat ra ai sha lu la ai. Shara nkau hpe gasat maden zing la ai,
shara nkau mi hpe gaw hpunau Sam amyu ni hpe majan gasat karum ai majaw
shagrau kumhpa ai lamu ga hku nna lu la ai lamu ga ni rai nga ai. Britisha
mung maden Koloni ni shang wa ai aten du hkra rai yang Kutkai, Sinli ginra
hta Wunpawng Nebyeng mung du ga (45), Mungmyit, Kodawng ga hta (12), yawng
pawng (57) rai nga mali ai. Ndai lamu ga ni hta Wunpawng sha ni gaw Wunpawng
gumchying gumsa du ni woi awn ai hte, tinang a shadip jahpang tinang jum,
madu lahpan madu tsap rai nna, nga pra lai wa ai gaw English atsuya du
shang wa ai ahkying aten du hkra rai nga ai.
(2) AD 1875-79 ning laman hta, Nawngmun
Myotsa Hkun Hsang Hai hte shi a kahkri Hkun Hsang Ton Hong yan maga mi,
Zawbwa Seng Naw Hpa hte shi a kasha Sao Naw Mong yan maga mi rai nna,
Sam du shada da, aya kashun hkat nna, majan baw ma ai. Shaloi AD 1878-1879
ning hta Hkun Hsang Ton Hong wa gaw Jinghpaw Wunpawng sha ni hpe hpyen
karum hpyi nna, Wunpawng sha ni n-gun kaba hte sa gasat manga lawm ai
majaw sha, dingdung Sinli mung hpe bai lu gaw sharawt la sai. Hpang e
dingda Sinli mung daw hpe gaw Sao Naw Mong up ai Mungyai mung byin mat
wa nna, dingdung Sinli mung hpe gaw Hkun Hsang Ton Hong wa up ai Sinli
mung ngu nna, karan mat wa sai. Ndai gaw, Sinli mung gaw sharawt ai hta
Wunpawng sha ni asak du baw law law hte tatut shang lawm ai lam re.
(3) Jinghpaw Wunpawng sha ni a karum
shingtau makawp maga la nna, Sinli mung hpe bai gaw sharawt lu ai Sinli
mung Zawbwa wa Hkun Hsang Ton Hong gaw, Wunpawng sha ni a chyeju hpe malap
mali rai nna, Wunpawng du ni hpe ahkang aya n sharawt, n tara ai ahkun
hkanse ni hta wa ai majaw 12.12.1891 hta Nati duwa Z. Gum Ja woi awn ai
Wunpawng hpyen hpung ni gaw Sinli mare hpe htim gasat nat shagyawm kau
nna, Zawbwa wa mung Lashu de English ni kaw hprawng makoi mat wa sai.
Hpang e Lashu Britisha Ayebyeng wa e bai htingram ya ai majaw manghkang
zim mat sai. Ndai lam gaw Hkun Hsang Ton Hong Sinli Zawbwa byin ai 13
ning aten Britisha ni shang wa ai hpang 5 ning rai sai aten hta byin ai
manghkang re. Ndai lam gaw Sinli mung hpe Wunpawng sha ni gan zing kau
ai lam re. Hpang e Sinli mung a makawp maga shim lam hpe Wunpawng sha
ni chyu sha gun hpai lai wa sai re.
(4) AD 1886 ning a hpang daw e Mungmyit
Sinli ga de Britisha mung maden hpyen ni du shang wa ai hpe Wunpawng sha
ni gaw tinang a mali gaiwang kata kaw nna, lu ai atsam hte shara shagu
hkap gasat ma ai. Mying gumhkawng ai gasat shara ni gaw Mungmyit, Kodawng,
Mandung ga ni hta shara shagu gasat hkat ai. Sinli ga hta Manghang du
ni a shara de shang wa ai English hpyen ni hpe 7.2.1893 hta Manghang duwa
Lahpai Naw Seng woi awn let laja lana hkap gasat ai majaw English hpyen
du Lt. Williams wa hkrat sum ai kaw du hkra rai nga ai . Kaga shara hkan
mung kahpyit kahpawt gasat hkat ai lam law law rai nga ai . Ndai lam gaw
tinang a madu up gaiwang kata du shang wa ai tai hpyen hpe shi mayam tai
n hkam ai sha, tinang a lamuga lahpa mi mung sum n hkam lu ai majaw asak
ap nawng gasat poi shang ai lam rai nga ai.
(5) 1893 ning March shata daram kaw
nna Britisha atsuya ni gaw Sinli Zawbwa wa hpe Sam, Balawng ginra ni hpe
sha up hkang shangun nna, ngam ai Wunpawng ginra daw ni hpe gaw Wunpawng
du ni hpe sha, Nebyeng aya dang ya nna, Britisha Wundawk langai yu hpareng
nna, Kachin Hill Tribes Regulation hte Wunpawng ginra daw ni hpe laksan
up hkang hpang wa sai.
(6) Mungmyit Kodawng Wunpawng ginra
daw ni hpe gaw 1890 ning January shata kaw nna laksan garan nna, uphkang
hpang sai lam chye lu ai. Wunpawng du ni uphkang ai Nebyeng ga ni gaw
Kutkai kaw ginjaw tawn nna, uphkang ai Nebyeng ga 42, Namtu kaw ginjaw
tawn nna, up hkang ai Nebyeng ga 12, yawng pawng 54 re ai lam chye lu
ai. Ndai zawn garan uphkang ai lam gaw, Sam hte Jinghpaw Wunpawng ni hpe
sai karan uphkang ai lam n re. Mi moi kaw nna, shada n sa up sha hkat
ai sha, kadai mung kade a ginra, madu a shara madu uphkang ai lam hpe
bai masat shagrin ya ai lam sha rai nga mali ai.
(7) N0.II mungkan majan aten
hta Wunpawng sha ni gaw Britisha Kachin levy dap hte American Kachin 101
Ranger dap ni hta shang lawm nna, Japan hpyen matse hpe sumwum jaugawng
majan hku, kin-yu shiga jaw ai hku, nbung jawng hte gumhtawn hkrat nna,
hpyen kata de shara la nna asi asat hkap gasat ai majaw, Japan hpyen matse
ni gaw, India mung de htim gasat na matu, nshang daw, marung nra shagri
brep mat manu ai rai nna, htingnut mat manu ai. Shingrai Japan hpyen hpe
Wunpawng sha ni gaw Britisha, American ni hte pawng nna, Sumpra Bum, Myitkyina,
Manmaw, Mungmyit Namtu, Kyaukme, Sibaw, Lashu, Sinli, Kutkai, Muse, Sakhkung
hka lai hkra shaden gasat gawt kau saga ai. Sam mung dingda Loilem kaw
nna, Wunpawng hpyen ni bai nhtang wa ai lam chye lu ai. Shang lawm ai
Wunpawng hpyen la yawng 12750 jan ai lam chye lu ai. Japan hpyen hpe gasat
anut ai lam hta magrau grang mying gumhkawng ai majaw, Wunpawng sha ni
hpe Britisha hte American ni shakawn shagrau ai lam law law hpe hkam la
lu saga ai. Majan ten e Sinli Zawbwa wa hpe Japan hpyen ni e rim rawng
da ai kaw na mung Wunpawng sha ni tsam mari hkye shalawt la ai re. Ndai
lam gaw Wunpawng sha ni Wunpawng myu hte mungdan a matu sha n-ga, Sam
mung, Sam amyu sha ni a matu mung asak ap nawng shakut shaja gunhpai ai
lam rai nga mali ai.
(8) No. II Japan majan ngut mat wa
ai hpang Mungmyit Sinli ga na Wunpawng sha ni gaw majan ten e asak ap
nawng, si si htan htan shakut shaja lai wa sai lam ni, mare nat hkrum,
rim sat hkrum re sum machyi mat wa ai lam ni hpe bai nhtang sumru yu nna,
Mungmyit, Sinli ga hta mung Wunpawng sha ni a dailup daihpang mungdaw
lamu ga masat da na matu, du salang ni alang lang zuphpawng nna, nhtoi
3-3-1945 ya shani hta C.A.S (B) Civil Affair Service (Burma) rung de,
du salang marai 25 ta masat ka nna laika shawn saga ai. Dai hpang nhtoi
1-6-1945 ya shani kalang mi bai du salang marai 45 ta masat ka nna, bai
kahtap tang shawn sai.
(9) Sinli ga na Wunpawng du salang
ni gaw alang lang laika bang, mungdaw lu na matu nsim nsa shakut nga ma
ai. Nhtoi 4-7-1945 ya shani du salang ni zuphpawng galaw nna, Sinli Zawbwa
wa kaw dingtawng sa nna, Wunpawng sha ni hpe Zawbwa uphkang ai kaw na
jahka kau na matu sa hpyi ga ngu nna, jawm bawng dawdan ma ai. Shingrai
nna, nhtoi 13-7-1945 ya shani Sinli Hall de sa nna, Sinli mung na Wunpawng
sha ni hpe Zawbwa uphkang ai kaw nna jahka na lam tsun tang shawn sai.
Shaloi Sinli Zawbwa wa mung myit yu nna, “English atsuya ni mung
uphkang ai lam garai n lajang ai aten hta, Sinli mung na Wunpawng sha
ni hpe shi Zawbwa wa up hkang ai kaw na shalawt dat ni ai” nga ai
laika hpe shi hkum nan ta masat ka nna jaw dat sai. Ndai gaw Sinli mung
na Wunpawng sha ni Sam Zawbwa ni up hkang ai kaw na, n seng sai lam, tinang
a lamu ga tinang madu lu sai lam rai nga mali ai.
(10) 1946 January 16 ya hta Myitkyina
e Wunpawng sha ni Japan hpe gasat kau ai padang manau poi kaba galaw ai
hta Myen mung Governor du kaba Sir Dorman Smith wa du shang lawm ai kaw
Wunpawng du salang ni gaw, Myitkyina ginwang, Manmaw ginwang hte Sinli
Mungmyit ga ni hpe Kata kaw nna, Kachin State masat ya na matu laika jawm
shawm sai. Dai zawn hpyi shawn dat ai hpang (Director of frontier Area
) Mr. Stevenson duwa Kutkai de du lung wa n htawm, “Nanhte Sam mung
na Wunpawng sha ni State hpyi jang, Myitkyina, Manmaw ga Pa layang na
Myen Sam ni mung State hpyi wa na ma ai, shaloi Kachin State lajang ai
hta, Pa layang daw n lawm wa na re, dai majaw Sam mung de na Kachin ni
Sam du ni hte rau naw pawng ganawn nga na mai ai lam” wa tsun chyinglau
kau ya ai majaw, Sinli Mungmyit ga na Wunpawng ginra daw ni gaw, Kachin
State lajang ai hta n lawm mat wa ai re . Ndai lam gaw, Sinli Mungmyit
ga na Wunpawng sha ni Kachin State masat ai hta mai shang lawm nga ninglen,
Jinghpaw mungdaw a akyu ara hpe tau nau nna, n shang lawm mat wa ai lam
rai nga mali ai.
(11) Stevenson du kaba wa tsun
ai ga hpe Sinli Mungmyit Wunpawng du salang ni hkap la kau nna Kachin
State hta n shang lawm sai sha, Sinli Sam Zawbwa ni hte myit hkrum ai
Kachin Sub-State hku sha Kutkai mare hpe ginjaw shatai ai Nebyeng ga (46)
shang lawm ai Kutkai Kachin Sub-State hpe nhtoi 9-12-1947 shani Sinli
Sam du ni hte, Kachin Sub-State Council ningbaw ni ta masat jawm ka da
masai. Ndai gaw Kutkai Kachin Sub-State byin pru wa ai lam rai sai. Kutkai
Kachin Sub-State lajang la ngut ai hpang Mungmyit, Kodawng ga na Wunpawng
du salang ni mung Mungmyit Zawbwa wa kaw sa nhtawm, Mungmyit Kodawng Kachin
Sub-State lajang ya na lam sa hpyi ma yang, Mungmyit Zawbwa wa mung, Mungmyit
ga na Wunpawng hte Balawng ginra daw ni hpe Mungmyit Kodawng Kachin Sub-State
ngu, Mandung mare hpe ginjaw shatai ai Nebyeng ga 12 hpe ta masat ka jaw
dat sai. Ndai lam gaw Mungmyit Sinli ga na Wunpawng sha ni, Kachin State
hta n lawm mat wa ai majaw Sam du ni hte myit hkrum ai Kachin Sub-State
hku sha bai lajang mat wa ai lam ni rai nga ai. Mungmyit Sinli ga na Wunpawng
ginra ni Kachin State hta mai shang lawm nga ninglen, n shang lawm mat
wa ai gaw, anhte lata la ai lam, anhte a mara sha rai nga ai. Dai ni Mungmyit,
Sinli ga na Wunpawng sha ni kalang mi bai myit yu na aten du sai. Ndai
gaw Mungmyit Sinli ga na Wunpawng sha ni a ahkyak ai labau mabyin daw
ni re. Hpang de matut nna grau hkum tsup hkra bai tam sawk ka mat wa na
re.
Ram
Padang
|