IN QUEST OF GREATNESS
BY MAJOR C.M.ENRIQUEZ

DAW II

JINGHPAW WUNPAWNG SHA NI A JAPAN HPE RAWT MALAN GASAT AI LAM

Hpyen la amyu myu law law gaw, laklai ai mabyin masa mayak mahkak zawn re pru wa ai shaloi kaja ai marai ningsam hpe madun chye ma ai. Gurkha hpyen la gaw majan gasat ai shaloi myit n-gun ja ai majaw dan dawng gumhkawng ai. Panchabi hpyen la langai mi gaw pa chyahkrin prang e gasat ai hta du ja ai zawn, Pahtan hpyen la langai mi gaw lungrawk langbra hte kawng jinghkang e gasat ai lam hta kungkyang ma ai.

Raitimung nam kata na majan pa kaw gasat ai lam hta gaw Jinghpaw Wunpawng sha ni hpe shingjawng na masha grai taw ai. Kaja wa teng sha ngai chye ai daram tsun ga nga yang Jinghpaw Wunpawng sha ni hpe shingjawng shadawn lu na masha n nga ai. Jinghpaw ni gaw magrau grang ai, share shagan ai hte rit kawp tara hpe madat mara hkan sa chye ai ni rai ma ai. Dai majaw shanhte hpe hpyen dap hkan e hpyen bungli galaw na matu htap htuk ai ni rai ma ai.

Jinghpaw la langai mi hpe hpyen la tai lu hkra shaman shakyang la lu nga ai. Dai majaw shi gaw shing-ra shara e nan mung madang tsaw ai tsang hku masat la mai ai Nam Tsat Sumwum Gyem Gasat hpyen la amyu nan rai nga ai.

Jinghpaw Wunpawng sha ni gaw lai wa sai Lahkawng Lang na Mungkan Majan hta rit kawp lai di gamyet shang wa ai Japan hpyen la ni hpe ninghkap gasat rawt malan ai ni rai ma ai.

Dai zawn Japan ni hpe awng dang kau lu ai majaw Jinghpaw ni gaw nam kata e gasat ai majan poi hta laklai kungkyang lawan la ai amyu ni re ngu kajai gumhkawng lai wa sai.

Jinghpaw Wunpawng sha ni gaw hpun kawa htat la ai shanhte a nga shara bum ring bum ga hkan ndut ndang hkawm sa lu ma ai. Maling mala nam kata hkan laklai nna hkawm sa lu ai mung Jinghpaw nhtu hpe asung jashawn let ju sumwum sumwaw ni hpe hkyen azat nna lam waw la lu ai majaw re.

Japan majan hta shanhte a nhtu ni hpe kade daram lang n lang gaw ngai n chye ai. Ngai a maram yu ai hku nga yang dai shaloi nhtu nau n lang ma ai lam chye lu ai. Hpa majaw nga yang majan gaw nam nhtat ai krin ai prang hkan she gasat malawng ai majaw re. Hpa mi nga tim Jinghpaw ni a nhtu gaw dum nta kaw lang ai zawn, gasat hkat ai shara kaw mung laknak langai zawn lang nga ma ai. Nhtu langai mi hpe lam amyu my hku asung jashawn lang ai re. Nta galaw ai kaw mung, sumri rit ai kaw mung lang ma ai. Nhtu n lawm yang gaw Jinghpaw la langai mi a matu hkum tsup ai lam n nga ai sha, Jinghpaw n jet ai ngu tsun chye ma ai. Dai hku hpa rai tsun ai lam ngai tsun dan mayu n ngai.

1920 ning e India Gala mung Malabar kaw byin ayai nga ai gumlau majan gaw shata law law na hkra, gasu gabrawng gasat nga nga ai. India Gala hpyen dap, British hpye dap hte Gurkha dap ni pyi dai gumlau nga ai hpyen hpe gasat n dang lu mat sai. Sum ai, dang ai hpe daw dan n lu hkra rai taw nga sai. Gumlau nga ai ni gaw sumwum gyem gasat let gap kau da nna hprawng ai ladat hte asung shawn gasat ma ai majaw, hpyen la ni a matu bai gasat la na ayak ahkak hkrum sha nga sai.

Dai majaw dap kung (3) Masat (20) Kachin Rifles Dap na hpyen la nkau mi hpe gumlau ni nga ai shara de shangun dat ai. Dai Kachin Rifles Dap ni gaw laban bat loi mi a lapran e sha mabyin masa lam yawng tsep kawp gasat shazim kau lu ai hte simsa mat hkra galaw kau lu ai atsam rawng ma ai. Jinghpaw Wunpawng sha ni gaw lai sai shaning loi mi hta sha Japan ni hpe mung, nam sumwum kata gasat poi a lam shawng de shanhte n chye ai masa nkau mi hpe tatut gasat madun dat ai hku rai sai.

Ya mung Malaya (Malasia) mung e gumlau ai lam langai mi hpe (3) ning na mat wa tim kadai mung dang lu ai lam n nga ai sha mayak mahkak hkrum sha nga ma ai. Dai zawn byin ai lam gaw, dai gumlau ni hpe gasat na matu lit jaw da ai dap ni gaw mabyin masa hte loi pyi n jaw ang ai amyu hpan hpe lit jaw ai majaw rai nga ai. British dap sin hpyen la ni gaw shanhte a makau grup-yin e awng dang lu ai atsam nga timung nam kata e shanhte a matu lagaw hkang hta la n lu hkra lam dam chye ma ai. Grau nna Malaya nam maling kata kaw shanhte a matu ayak ahkak byin shangun nga ai.

Jinghpaw Wunpawng sha ni gaw shanhte a nhtu hpe asung jashawn let gumlau ni makoi nga ai nam sumwum ni hpe hkyen azat jasan nna tam lu nga ai. Dai zawn hpa majaw loi ai lam ngai a ningmu mahkrum mabyin hpe shaleng nna tsun dan mayu nngai.

Ngai gaw Jinghpaw Dap Kung langai mi hte rau nga nga yang ngai hpe hpyen hku nna masat hkrang shala shangun let dap kung langai mi a shamu shamawt ai hpe ya shay a sha gasat na matu lit jaw dat ai. Ngai gaw Jinghpaw Dap Kung langai mi a hpyen wa tai nna hkrang shala ya let (3) ya na hkra majan gasat poi shang na hku hkyen nga sai. Ngai a hkrang shala madun dan na majan gasat shaman shakyang ai lam hpe sa yu masam maram na matu General hpyen du kaba hte hpyen dap up ningbaw du ni du sa wa mara ai. Shanhte gaw anhte a hkrang shala gasat shakyang ai lam a shut shai ai, ningra ai lam ni hpe dinglun hpaji jaw na, dinglik maram masam yu na matu masha kaba hku du sa ai ni rai ma ai.

Malaya nam maling kaba gaw hkawm lai dumbrat din a matu grai yak ai lam hpe ngai shawng tsun dan da mayu nngai. Anhte a Myen mungdan e Malaya nam maling kaba hte bung ai shara n nga ai. Nam maling a npu de gaw grai htat chyip nna ju hkrai tu ai sumru ni hte noi abya nga ai. Ju hpun ni hte shinggrup ka-up nga ai hpun nhpang ding yang gaw baw gale pru wa lu na pyi n mai byin nga ai.

Ju sumwum nanru nanrawng kata hku kadai mung lai di n mai nga ai gaw teng tup sha rai nga ai. Raitimung Jinghpaw la langai wa a matu shi a nhtu hte rai yang…..

Ngai gaw Jinghpaw hpyen la ni hpe nam kata de deng mi daram rawt sa shangun ai. Dai shara e hpyen hku nna hkrang shala na dap chyen a matu lai di n lu mai ai shara hku nna masat tawn da ai. Anhte gaw jak sanat ni, gumra ni shalawm woi sa nna dai shara hpe lai di mat wa ai. Shingrai rawt saw a yang Muk, ga kaprang nga ai kata de htawbat kayun lwi shang wa ai zawn, anhte rawt sa wa ga ai. Dai lam a hkrun lam jahtum maga de du wa yang prang dagyawk makau e du taw nga shajang ai. General Du Kaba ni, hpyen dap chyawm tari Du Kaba ni hte Ga Nan du nkau mi hpe mu nna kalang ta shanhte yawng hpe rim kau dat nu ai.

General Du Kaba wag aw dai hpe grai pawt mat ai. Anhte yawng gaw dai hkrang shala ai hpyen hpaji shaman shakyang ai lam yawng hpe jahten sharun kau ai ni ngu nna General Du Kaba wa tsun ai. Shanhte sawn tawt tawn ai (3) ya ting na na re ngu ai hkrang shala majan shaman ladat gaw nayi masum hte ngut mat ai majaw Du Kaba paw tai lam rai nga ai. Jinghpaw Wunpawng sha ni gaw dai yawng hpe jahten sharun kau sai n rai ni?

Du kaba wa tsun dat ai ga hpe ngai gaw Subedar Gawlu Gam hpe tsun dan ai. Dai Subedar wa gaw ya du hkra Manmaw kaw asak hkrung nna naw nga ai. Majan ladat hkrang shala ai yawng hpe Jinghpaw ni jahten kau sai ngu ngai gaw tsun dat ai shaloi, Subedar wag aw myi tum sha le le rai nna myi kaba mat hkra rai mat ai. Shi gaw… “Oh…grai yawn hpa she rai sai Duwa, anhte grai shut mat sai” ngu tsun anyung dat shaloi ngai mung sin a daram mani kau sai.

Dai aten kaw nna ngai gaw Jinghpaw nhtu a ntsa e grai kamhpa let hkungga ai lam byin pru wa ai. Jinghpaw ni gaw ninghkap shingdang ai gasat poi shang nga ai aten ni hta shanhte a nhtu ni hpe chyahkring hkring n jai lang ma ai. Shanhte gaw Automatic gap mai ai gara sanat mi raitim ra sharawng chye ai ni hkrai rai ma ai. Hpa mi raitim gara hku mi tsun yang tsun, ndai zawn re aten hta Jinghpaw langai mi a matu nhtu hpe hpyen tawn da ai lam n nga yang gaw hkum tsup ai Jinghpaw la n re ai sha, Jinghpaw daw chyen wa she rai nga na ra ai.

Jinghpaw Wunpawng sha ni a nhtu langai mi gaw, shanhte nga ai Mali Hkrang Wa Lawng Ga e sha ndut ndang shamu shamawt lang lu ai sha n-ga, tsan la ai Mali Hka hte Nmai Hka kau mayan shara hkan mung lang lu nga ai. Dai hta n-ga, Jinghpaw ni gaw Putao shing nrai Hpimaw de sa wa ai hkrun lam ni hta mung myit dum ya lu nga ai. Dai majaw mung Jinghpaw Wunpawng sha ni gaw Japan ni hpe adawt shang shalau shagrawt gasat kau lu nga ai ni rai ma ai.

Jinghpaw Wunpawng sha ni gaw Mali Hka kau Hkrang Wa Lawng Ga e dabang jahkrat hkring sa nga yang, hka kau e hka shin nga ai Japan hpyen langai mi hpe mu hkrup dat ai. Jinghpaw ni gaw atsawm shaman shakyang tawn da sai ni hte maren, ginjang hpe ala yu nga let, shanhte a sanat lashawng ni hpe gang ahkye dat ma ai. Japan ni yawng hkrat sum mat ma ai.

Hpang e kalang mi gaw, Nmai Hka kau e Shi Ngaw kahtawng kaw na ginsum kasha langai mi a sun wang kata hta lam hkawm nga ai Japan ni hpe mu lu ai. Jinghpaw hpyen la ni gaw Japan ni yawng ginsum kata de shang majaw rawng nga na aten hpe sharing let ala dingda nga ma ai. Dai hpang ginsum kata de Japan ni yawng du hkum ai shaloi she, Jinghpaw ni gaw jak sanat hte gap sharut dat nna, ta bawm langai mi mung bai kabai bang dat ai. Dai majaw ginsum kata kaw asak hkrung ai ngu ai Japan langai pyi n ngam mat hkra, ginsum nta dun mung sai la-ing she byin mat sai.

Nam kata na majan ni gaw pala machyu pala dep hkap ai daram kaw sha gasat poi shang nga ai raitim magrau grang grang hte baw nu shachyai let daw dan gwi na matu grai ra a hkayak nga ai. Manmaw, Myitkyina hte Sumprabum ni hta nam kata jajan gasat poi e kalng lang maga mi hte maga mi, kaik manga kru sha gang hkat ma ai. Lam ntsa e Japan hpyen la hpring hkra rawng let gawt wa ai truck mawdaw langai mi a ntsa de Jinghpaw hpyen la langai mi gaw ta bawm langai mi kabai bang dat ai majaw hpyen ni langai pyi n ngam hkra hkrat sum mat ma ai.

Anhte gaw Jinghpaw ga hku Yawyin ngu tsun ai Lisu hpyen la ni gaw shanhte a ndan hte laklai dik ai hku nna atsam madun dan lu ma ai. Bum shagawng lam ding yang rawt sa hkawm nga ai hpyen ni hpe, pe loi mi sha gang ai kaw na, langai pyi n ngam hkra ndan hte hkra hkra gap lu nga ma ai. Japan hpyen ni gaw shanhte a hkum shanhte “Jungle Worriors” (Nam kata na hpyen la) ni ngu myit la nga ma ai. Teng sha hkrak nga yang Japan ni gaw Myen mung de shawng nnan gasat shang wa yang, shanhte gaw hpyen gasat ai ladat lam amyu mi sha la sa wa ma ai. Dai masing ladat lam gaw, tang du nna mau na zawn rai nga ai. Raitimung Jinghpaw ni hte hkrum katut ai shaloi, Japan ni a gasat ai masing masa ladat nnan gaw, lang n mai mat hkra rai mat nu ai. Hpa majaw nga yang, Jinghpaw ni a buga gaw nam maling hkrai hpring chyat nga nna nsam bung ai zawn myi mang mang mat ai majaw rai nga ai. Jinghpaw bum ga na nam maling ni gaw kaja wa jaling mala laja lana nan rai nga ai majaw Japan ni ganaw htim shang wan a matu n mai byin hkra rai nga ai.

Dai majaw mung Japan ni gaw Putao ginra hpe zing madu la na matu grai shakut yu timung awng dang na lam n nga ai sha Kaman sha byin mat ai. Putao gasat poi hta Japan ni hkrat sum ai nau law mat ai majaw dai ginra shara makau grup-yin e hpyen la grau nna jat bang tawn da ra ai.

1942 ning Manmaw e Japan hpyen la (500) dap jung jahkrat tawn da ai shaloi Myitkyina kaw gaw Japan hpyen la (3000) dap jung tawn da ra ai. Dai hta n-ga Mogaung, Kamaing dingda shingnawm hte tsan ai kaw nga ai Saniku zawn re shara du hkra dap n-gun ni jahpring tawn da ra ma ai. Shingrai yang pyi Jinghpaw Wunpawng sha ni gaw Japan ni hpe lam mi hku n rai yang, lam mi hku ladat shaw nna gasat shagrawt kau ai majaw gasat poi hta hkrat sum ai hte ana zinli a majaw si htum ai ni grai law la ma ai. Dai majaw Japan ni a matu kahtap nna hpyen n-gun bai jahpring hpring rai ra nga ai.

Hpyen la langai mi a matu magrau grang gwi na matu sha n-ga, kaga ahkyak ai atsam marai hpaji ni mung naw ra nga ai. Dai atsam marai ni hta na, sari sadang rit kawp tara mung naw lawm ra nga ai. Dai hta n-ga hpyen la langai mi gaw tinang a nyan hte bungli hparai hpajang galaw chye na matu mung naw ra nga ai. Dai atsam marai hpan law law hpe jinghpaw ni hta ram ging ai daram gaw chye nga chyelu rai nga sai.

British hpyen dap hta hpyen la langai hpe shi a tingkyeng atsam marai hte galaw na matu mung sharing tawn da ya ma ai. Hyen la langai mi a matu ahkyak dik htum mara tawt lai ai ngu ai lam gaw, ahkyak ai lam byin pru wa aishaloi, dai manghkang hpe hparan hpjang n galaw ai sha koi yen kau ai mara re. Dai zawn ra hpyen la hpan gaw “Aming n lu nna hpa mung ngalaw ai re” ngu tsun chye ma ai. Jinghpaw hpyen ma ni gaw British dap kaw magam gun nga ai ten hta shaman(training) la nga ai. Aten hta tsun sharing shadum na zawn n ra ai. Jinghpaw hpyen la langai mi amatu shi a baw nau hpe gara hku baw nu shakri let jai lang na matu gaw shi hkum shi chye chyelu rai sai. Akajawng sha, shing nrai n myit mada ai lam lama ma paw pru wa ai manghkang gara hku hparan nna gara hku sanglang na hpe gaw shi chye tawn chyelu rain g ai.

Det-101 hpyen hpung hpe hpang de(Kachin Rangers) ngu hpa rai shamying ai lam hpe hpang daw de ngai bai tsun sanglang dan na nngai. Shanhte hp era ai matsun ht alai nna ra mara yawng n sharing day a ma ai. Gasat poi langai mi a matu, masing masa ni .hpe gawmajan pa shara du nga ai wa chyu sha daw dan ra na rai nga ai. Dai zawn daw dan galaw la ai lam chyu sha, kaja dik ai hku hkat hkrang hkrabyin tai lu nga ai. Ndai masing masa lam hku chyu sha, Jinghpaw ni a japan hpe ninghkap gasat na matu lareng hkra ai marai ni rai nga ai. Kaja wa teng sha nga yang japan ni hpe gasat shamyit ai lam hte Jinghpaw ni gaw aten ahkying grai na hkra gasat share ai lam rai taw nga ai. Dai majaw poi ni gaw Jinghpaw ni a matu tingkyeng nyan hpe asung jashawn let gasat ng ai kaw na lu la wa ai asi apu ni rai nga ai. Dai zawn atsam shapraw lu ai lam gaw, masha shagu n lu galaw ai lam rain g ai.

Sam chyang ni gaw gara de mung n lawm ai sha, waw shang machyi nga ai masha ni zawn raima ai. Keng Tung e nga ai Kaw amyu ni gaw kade mung n hkan ai sha, sun nhpan atsa kaw sha dung nga ai ni hkrai rai ma ai.

Raitimung Lahu amyu ni gaw Jinghpaw ni zawn n-gun atsam dat ninghkap gasat ma ai. Masha anya langai mi a matu gaw ndai lam ni hpe kaji kajaw shakut shaja ai lam sha re ai ngu myit sawn la na rai nga ai.

Kaga asuya amu galaw ai wa a matu gaw, lam shagu hpe lahta de na matsun ai chyu sha rai nga ma ai. Dai majaw aming hpe chyu sha madat hkam la na matu sha a la dingda nga ai gaw shani shagu na bungli lit langai mi nan rai taw nga ai.

Japan hte German ni gaw gasat gala ai hta nambat: langai lahta tsang madang rai nga ai, raitim myit sam ai hku myit sawn la nna galaw chye ai nyan n rawng ai lam gaw mauhpa ngu tsun mai nga ai. Japan hpyen la langai mi a matu shi galaw na lakjet ni hpe teng tup tsun da na re ngu myit mada ai. Dai majaw shi gaw hkrat sum ai ten du hkra shi hpe matsun da ai hte sha, galaw chye ma ai. Dai majaw shi gaw shi a ntsa de na Du ni a aming n lu ai rai yang, dai Japan hpyen la gaw hpa n chye galaw ai zawn byin chye nga ai.

Majan masing shut shai mat sai ngu saying gaw, Du hte hpyen la mung maren myit sawn yu n chye nna hpa mung n mai galaw mat ai. Shanhte a myit masin ni mung shayu shalun n mai sai. Ahkyak ai chyahkring mi na aten laman hte hta hpa mung ladat shaw n chye, atsam n maid at sai. Dai rai nna Jinghpaw hpyenla ni gaw, chye myit chye mang ai majaw Japan ni hpe shing la gasat ai gasat poi ni hta awng padang hkam la lu ai lam rai nga ai. Hkrit hpa mungkan majan laman 1942 ning kaw na 1945 ning ten hta Japan ni a ntsa e awng padang hkam la lu ai gaw, Jinghpaw ni hpe mungkan ting shakawn shagrau let mau mat ma ai.

Hpang jahtum e laknak ni machyu pala wan yam ni, rashin lusha ni, ningbaw ningla ni, nyan hpaji jaw ai ni, telephone ni hte kaga ra mara yawng Jinghpaw Wunpawng sha ni a matu lamu ntsa de nna hkrat yu wa mara ai. Lam mi gaw nbungli ni hte shagun jaw ai re. Raitimung Jinghpaw ni gaw, shanhte a tingkyeng n-gun atsam hte sha Japan ni hpe aten grai na hkra adawt gasat poi shang nga ma ai lam gaw mauhpa rai nga ai zawn myit shang sha na zawn re ningmu langai mi rai nga ai.

Nambat Lahkawng lang na Mungkan Majan a lam hpe laika tsa lam shadang nna ka da shajang ngut sai re. Raitimung ndai majan poi hta padang ninglaw hkam la lu na matu asak sai salat ni hte sak nawng kau ma ai, Jinghpaw Wunpawng sha ni a lam hpe gaw rai masu ai zawn sha rai laika kaw ntsa lam loili sha ka bang da ya ma ai.

“Daddy Long Legs” ngu shamying ai laika buk gaw Kayin amyu sha ni a Japan hpe gasat gumlang ai lam grai hkum tsup hkra shakawn ka tawn ai laika buk rai nga ai. Majan sum nna htingnut mat wa ai Japan ni hpe hkan tam gasat ai Myen ni a lam hpe gaw grau nna law htam hkra na lu nga ai. Raitimung Japan ni majan garai n sum ai aten n-gun grai ja nna atsam grain aw rawng nga ai ladaw ni hta ahkying aten grain a hkra ninghkap gasat poi shang nga ai Jinghpaw Wunpawng sha ni a gasat share shagan ai lam ni gaw grai naw ning ra let ngam nga ai.

Dai re ai majaw ndai laika buk hta Jinghpaw Wunpawng sha ni a da kring da lang gasat poi shang lai wa sai lam ni hpe ka tawn da nngai.

Ngai Jinghpaw Wunpawng sha ni a Japan hpe shing la rawt malan gasat nga ai lam ni hpe grau hkum tsup hkra sung sung tum hkre pawng le rai hkra tang madun mayu nngai. Raitimung dai lam law law hpe myit lawm nna sharing let hkungga ai ni nau n law nga ma ai.

Ka gale ai; Tsa Lat Chyau Chyi